Gawlik protiv Lihtenštajna

Država na koju se presuda odnosi
Lihtenštajn
Institucija
Evropski sud za ljudska prava
Stepen važnosti
2
Jezik
Srpski
Datum
16.02.2021
Članovi
10
10-1
10-2
Kršenje
nije relevantno
Nekršenje
10
10-1
Ključne reči
(Čl. 10) Sloboda izražavanja - Opšta
(Čl. 10-1 / ICCPR-19) Sloboda izražavanja
(Čl. 10-2) Mešanje
(Čl. 10-2) Neophodno u demokratskom društvu
(Čl. 10-2) Zaštita ugleda drugih
(Čl. 10-2) Zaštita prava drugih
Srazmernost
Broj predstavke
23922/19
Zbirke
Sudska praksa
Presuda
Veće
Sažetak
Predmet je nastao po predstavci koju je protiv Kneževine Lihtenštajn podneo Evropskom sudu državljanin Nemačke Lotar Gavlik. Predstavka se odnosi na otkaz koji je bez najave uručen podnosiocu predstavke, zameniku šefa lekara u jedinoj Javnoj bolnici u Lihtenštajnu, nakon što je van bolnice podneo krivičnu prijavu Javnom tužilaštvu izrazivši sumnju da je glavni lekar te bolnice izvršio aktivnu eutanaziju na nekoliko pacijenata.

Podnosilac predstavke je rođen 1967. godine i živi u Kaselu. On je lekar specijalista opšte i interne medicine. Od 1. juna 2013. bio je zaposlen kao zamenik glavnog lekara, načelnika Odeljenja za internu medicinu u Nacionalnoj bolnici u Lihtenštajnu, javnopravnoj fondaciji registrovanoj u Lihtenštajnu. Radio je po ugovoru na neodređeno vreme koji je mogao biti raskinut uz otkazni rok od šest meseci. Njegov neposredni nadređeni bio je dr H., glavni lekar i načelnik tog odeljenja.

Podnosilac predstavke je 9. septembra 2014. pregledao elektronske zdravstvene kartone u bolnici. Tokom tog pregleda došao je do informacija koje su ukazivale na to da je četvoro pacijenata preminulo u bolnici nakon što im je bio ordiniran morfijum. Iz beležaka u tim zdravstvenim kartonima on je zaključio da je dr H., koji je lečio sve te pacijente, sprovodio aktivnu eutanaziju. Istog dana podnosilac predstavke se sastao sa predsednikom Odbora za kontrolu Parlamenta M., na inicijativu potonjeg, koja je usledila nakon nekoliko anonimnih prijava o nedovoljnom kvalitetu usluga u nacionalnoj bolnici Lihtenštajna. Za vreme tog sastanka podnosilac predstavke je izrazio sumnju da je dr. H. sprovodio aktivnu eutanaziju.

Na savet M. podnosilac predstavke je 11. septembra 2014. podneo Državnom tužilaštvu krivičnu prijavu protiv dr H., a Tužilaštvo je pokrenulo postupak protiv dr H. pod sumnjom da je, između ostalog, ubijao pacijente na zahtev i da je učestvovao u samoubistvu drugog lica. Policija je 18. septembra 2014. zaplenila zdravstvene kartone u papirnoj formi četvoro pacijenata preminulih u Nacionalnoj bolnici Lihtenštajna i ispitivala je dr H. Podnosilac predstavke je 19. septembra 2014, nakon što je pregledao i druge elektronske zdravstvene kartone u bolnici, obavestio Javno tužilaštvo kako sumnja da je dr. H. primenio aktivnu eutanaziju na još šest pacijenata. Istog dana ispitala ga je policija. On je potkrepio svoje sumnje činjenicom da je, ako je suditi po elektronskim spisima, smrt tih pacijenata nastupila ubrzo po započinjanju lečenja morfijumom, da je morfijum ordiniran čak i bez naznake da su pacijenti trpeli bolove, da se radilo o zbrinjavanju koje se naziva „terapija podrške” (supportive therapy) ili „mere podrške” (supportive measures); naveo je i da je imao u vidu sve lekove koje su tim pacijentima davali. Podnosilac predstavke je naglasio da je osnovni cilj njegove izjave da se izbegne nanošenje štete pacijentima u bolnici.

U vreme navedenih događaja Nacionalna bolnica Lihtenštajna imala je telo kome je bilo moguće anonimno prijaviti neregularnosti u radu putem onlajn formulara; to telo je Sistem za izveštavanje o kritičnim incidentima (Critical Incident Reporting System − CIRS). Iako je u početku dr H. bio jedini koji je razmatrao takve izveštaje i postupao u skladu s njima, taj zadatak je najkasnije u leto 2014. poveren tročlanoj grupi (dr H. nije bio član te grupe). Nije jasno da li je osoblje bolnice bilo informisano o toj promeni utvrđenog zaduženja. Podnosilac predstavke nije stupio u kontakt sa tim telom.

Potpredsednik Upravnog odbora Bolničke fondacije je 19, 22. i 24. septembra 2014. sastavio tri izveštaja na zahtev Upravnog odbora Fondacije i u tim izveštajima je ukazao na način lečenja deset pacijenata o kojima je reč. Pošto je razmotrio papirne zdravstvene kartone svakog pacijenta i pošto je ispitao dr H., on je zaključio da su svi ti pacijenti bili u stanju palijativnog zbrinjavanja prema standardima Svetske zdravstvene organizacije (SZO) i da nije bilo nikakve greške u vezi s davanjem morfijuma. On je zaključio da podnosilac predstavke nije uzeo u obzir bol ili teškoće u disanju pacijenata o kojima je reč, a upravo je usled bola i zbog teškoća u disanju bilo neophodno pribeći takvom zbrinjavanju. Da je podnosilac predstavke pročitao zdravstvene kartone pacijenata u papirnoj formi, koji su jedini, u to vreme, sadržali sve potpune informacije o stanju zdravlja pacijenata i metodima lečenja, a on je tim kartonima imao pristup, mogao je odmah da shvati da su neosnovane sumnje koje je izneo u vezi sa aktivnom eutanazijom.

Podnosilac predstavke je 26. septembra 2014. suspendovan sa dužnosti. On je 2. oktobra 2014. sačinio pismenu izjavu u kojoj je precizirao svoje stanovište i predao je Nacionalnoj bolnici na njen zahtev. Objasnio je da je obavio izvesna istraživanja u elektronskim zdravstvenim kartonima nekolicine pacijenata koji su preminuli proteklih nekoliko nedelja nakon što mu je jedan lekar koji radi u bolnici rekao da je neuobičajeno povećan broj smrti pacijenata u bolnici. Po njegovom mišljenju, deset pacijenata o kojima je reč očigledno nije bilo lečeno i zbrinjavano lege artis. Pošto je temeljno razmislio, odlučio je da obavesti Javno tužilaštvo kako bi zaštitio pacijente i bolnicu i kako bi postupio u skladu sa sopstvenim etičkim uverenjima i sa odredbama Zakona o lekarima (Ärztegesetz; vidi stav 36, dole). Budući da je bio uveren da se tu radi o krivičnim delima, on nije očekivao da ta stvar bude valjano istražena u samoj bolnici i zato se, s obzirom na hitnost situacije, nije obratio unutrašnjem bolničkom telu pre no što je podneo krivičnu prijavu kancelariji Javnog tužilaštva.

Direktor Nacionalne bolnice je 17. oktobra 2014. dao otkaz podnosiocu predstavke bez prethodne najave.

Listovi i radio-stanice u Lihtenštajnu u više navrata su izvestili o sumnjama da je u Nacionalnoj bolnici Lihtenštajna počinjena aktivna eutanazija i u tom smislu su obaveštavali javnost o krivičnoj istrazi protiv dr. H.

Krivični postupak protiv dr H. obustavljen je 15. decembra 2014. godine. Krivični postupak koji je pokrenut protiv podnosioca predstavke zbog toga što je svojim navodima da je dr H. primenjivao aktivnu eutanaziju namerno pobudio sumnju u to da je drugo lice izvršilo krivično delo takođe je obustavljen 15. decembra 2016. godine.

Podnosilac predstavke je 28. novembra 2014. podneo tužbu protiv Nacionalne bolnice Lihtenštajna tražeći da mu se isplati odšteta od oko 600.000 švajcarskih franaka (CHF), što je trebalo da predstavlja kompenzaciju za gubitak plate i drugu materijalnu i nematerijalnu štetu koja mu je naneta. Tvrdio je da je to što mu je bez najave uručen otkaz bilo nezakonito. Oblasni sud je 29. avgusta 2017. odbio tužbu podnosioca predstavke. Apelacioni sud je 10. januara 2018. prihvatio žalbu koju je podneo podnosilac predstavke i poništio presudu Oblasnog suda. Apelacioni sud je naložio tuženoj bolnici da podnosiocu predstavke isplati 125.000 švajcarskih franaka na ime naknade za izgubljenu platu, a ostatak predmeta je vratio Oblasnom sudu na ponovno razmatranje zahteva koje je podnosilac predstavke podneo za nadoknadu. Vrhovni sud je 4. maja 2018, dozvoljavajući tuženoj bolnici da izjavi žalbu iz procesnopravnih razloga, poništio presudu Apelacionog suda. Taj sud je svojom parcijalnom presudom odbacio zahtev podnosioca predstavke da mu bude isplaćeno 125.000 švajcarskih franaka na ime zaostalih a neisplaćenih plata dok je parcijalnom odlukom ostatak predmeta vratio Apelacionom sudu radi odbijanja zahteva koji je u tom smislu podneo podnosilac predstavke. Podnosilac predstavke je 4. juna 2018. izjavio žalbu Ustavnom sudu protiv parcijalne presude i parcijalne odluke Vrhovnog suda. Tvrdio je da je time što je njemu uručen otkaz pre svega bilo prekršeno njegovo pravo na slobodu izražavanja koje je garantovano Ustavom i članom 10. Konvencije. To što je on svoje sumnje da je izvršena aktivna eutanazija izrekao spoljnim telima predstavljalo je opravdano uzbunjivanje. Ustavni sud je 3. septembra 2018. ustanovio da je ustavna žalba podnosioca predstavke prihvatljiva jer je Vrhovni sud doneo svoj zaključni stav o tužbi podnosioca predstavke, ali je njegovu pritužbu odbacio u meritumu.

Pravo na slobodu izražavanja primenjuje se na odnos između podnosioca predstavke i Nacionalne bolnice Lihtenštajna. Iako je ta bolnica državna ustanova, otkaz uručen podnosiocu predstavke nije bio akt javne vlasti, već akt donet na osnovu privatnog prava. Ipak, pravo na slobodu izražavanja indirektno je primenjeno i u njihovom odnosu.



Preuzmite presudu u pdf formatu

 

DRUGO ODELJENJE

PREDMET GAWLIK PROTIV LIHTENŠTAJNA

(Predstavka br. 23922/19)

PRESUDA

Član 10. • Sloboda izražavanja • Otkaz lekaru zbog toga što je u dobroj veri, ali neosnovano podneo krivičnu prijavu sumnjičeći kolegu da sprovodi aktivnu eutanaziju, a da prethodno nije sve proverio u meri u kojoj su mu to okolnosti dopuštale • Javni interes za neproverene informacije ne preteže nad štetom koja je naneta bolnici u kojoj je bio zaposlen ni nad štetom koja je naneta glavnom lekaru te bolnice • Domaći sudovi su uspostavili pravičnu ravnotežu vodeći računa o kriterijumima koji su razvijeni u sudskoj praksi ESLJP

STRAZBUR

16. februar 2021.

PRAVNOSNAŽNO

31. maj 2021.

Ova presuda je postala pravnosnažna saglasno članu 44. stav 2. Konvencije. Moguće su redaktorske intervencije.

U predmetu Gawlik protiv LihtenštajnaEvropski sud za ljuska prava (Drugo odeljenje), zasedajući u veću u čijem su sastavu bili:

Jon Fridrik Kjelbro (Jon Fridrik Kjølbro), predsednik,
Marko Bošnjak,
Aleš Pejhal (Aleš Pejchal),
Eđidijus Kuris (Egidijus Kūris),
Branko Lubarda,
Karlo Ranconi (Carlo Ranzoni),
Polin Koskelo (Pauliine Koskelo), sudije,
i Stenli Nejsmit (Stanley Naismith), sekretar Odeljenja,

Pošto su razmotrili:

predstavku (br. 23922/19) koju je protiv Kneževine Lihtenštajn podneo Evropskom sudu prema članu 34. Konvencije za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda (u daljem tekstu: Konvencija) državljanin Nemačke Lotar Gavlik (Lothar Gawlik) (u daljem tekstu: podnosilac predstavke) 25. aprila 2019. godine;

Odluku da se o predstavci obavesti država Lihtenštajn (u daljem tekstu: Država); pismo od 3. septembra 2019. upućeno Vladi Nemačke u kojem se ona obaveštava o tome da ima pravo da interveniše u postupku u vezi sa Predstavkom po članu 36. stav 1. Konvencije i činjenicu da nemačka država u odobrenom roku nije ni na koji način stavila do znanja da želi da iskoristi to pravo; zapažanja stranaka;

Nakon većanja na zatvorenoj sednici 19. januara 2021, Izriče sledeću presudu koja je doneta tog datuma:

UVOD

  1. Predstavka se odnosi na otkaz koji je bez najave uručen podnosiocu predstavke, zameniku šefa lekara u jedinoj Javnoj bolnici u Lihtenštajnu, nakon što je van bolnice podneo krivičnu prijavu Javnom tužilaštvu izrazivši sumnju da je glavni lekar te bolnice izvršio aktivnu eutanaziju na nekoliko pacijenata.

ČINJENICE

  1. Podnosilac predstavke je rođen 1967. godine i živi u Kaselu. Njega je pred ESLJP zastupao B. Hopman (B. Hopmann), advokat čija se kancelarija nalazi u Berlinu.
  2. Državu Lihtenštajn zastupala je G. Marok-Vahter (G. Marok-Wachter), direktorka Kancelarije za pravosuđe u Kneževini Lihtenštajn.
  3. Činjenice ovog predmeta, kako su ih navele stranke u sporu, mogu se rezimirati na sledeći način.

I. DOGAĐAJI KOJI SU DOVELI DO OTPUŠTANJA PODNOSIOCA PREDSTAVKE

  1. Podnosilac predstavke je lekar specijalista opšte i interne medicine. Od 1. juna 2013. bio je zaposlen kao zamenik glavnog lekara, načelnika Odeljenja za internu medicinu u Nacionalnoj bolnici u Lihtenštajnu (Liechtensteinisches Landesspital), javnopravnoj fondaciji registrovanoj u Lihtenštajnu. Radio je po ugovoru na neodređeno vreme koji je mogao biti raskinut uz otkazni rok od šest meseci. Njegov neposredni nadređeni bio je dr H., glavni lekar i načelnik tog odeljenja.
  2. Podnosilac predstavke je 9. septembra 2014. pregledao elektronske zdravstvene kartone u bolnici. Tokom tog pregleda došao je do informacija koje su ukazivale na to da je četvoro pacijenata preminulo u bolnici nakon što im je bio ordiniran morfijum. Iz beležaka u tim zdravstvenim kartonima on je zaključio da je dr H., koji je lečio sve te pacijente, sprovodio aktivnu eutanaziju.
  3. Istog dana podnosilac predstavke se sastao sa predsednikom Odbora za kontrolu Parlamenta Lihtenštajna (u daljem tekstu: Parlamentarni odbor za kontrolu) M., na inicijativu potonjeg, koja je usledila nakon nekoliko anonimnih prijava o nedovoljnom kvalitetu usluga u nacionalnoj bolnici Lihtenštajna. Za vreme tog sastanka podnosilac predstavke je izrazio sumnju da je dr. H. sprovodio aktivnu eutanaziju.
  4. Na savet M. podnosilac predstavke je 11. septembra 2014. podneo Državnom tužilaštvu krivičnu prijavu protiv dr H., a Tužilaštvo je pokrenulo postupak protiv dr H. pod sumnjom da je, između ostalog, ubijao pacijente na zahtev i da je učestvovao u samoubistvu drugog lica.
  5. Policija je 18. septembra 2014. zaplenila zdravstvene kartone u papirnoj formi četvoro pacijenata preminulih u Nacionalnoj bolnici Lihtenštajna i ispitivala je dr H.
  6. Podnosilac predstavke je 19. septembra 2014, nakon što je pregledao i druge elektronske zdravstvene kartone u bolnici, obavestio Javno tužilaštvo kako sumnja da je dr. H. primenio aktivnu eutanaziju na još šest pacijenata. Istog dana ispitala ga je policija. On je potkrepio svoje sumnje činjenicom da je, ako je suditi po elektronskim spisima, smrt tih pacijenata nastupila ubrzo po započinjanju lečenja morfijumom, da je morfijum ordiniran čak i bez naznake da su pacijenti trpeli bolove, da se radilo o zbrinjavanju koje se naziva „terapija podrške” (supportive therapy) ili „mere podrške” (supportive measures); naveo je i da je imao u vidu sve lekove koje su tim pacijentima davali. Podnosilac predstavke je naglasio da je osnovni cilj njegove izjave da se izbegne nanošenje štete pacijentima u bolnici.
  7. U vreme navedenih događaja Nacionalna bolnica Lihtenštajna imala je telo kome je bilo moguće anonimno prijaviti neregularnosti u radu putem onlajn formulara; to telo je Sistem za izveštavanje o kritičnim incidentima (Critical Incident Reporting System − CIRS). Iako je u početku dr H. bio jedini koji je razmatrao takve izveštaje i postupao u skladu s njima, taj zadatak je najkasnije u leto 2014. poveren tročlanoj grupi (dr H. nije bio član te grupe). Nije jasno da li je osoblje bolnice bilo informisano o toj promeni utvrđenog zaduženja. Podnosilac predstavke nije stupio u kontakt sa tim telom.
  8. Potpredsednik Upravnog odbora Bolničke fondacije je 19, 22. i 24. septembra 2014. sastavio tri izveštaja na zahtev Upravnog odbora Fondacije i u tim izveštajima je ukazao na način lečenja deset pacijenata o kojima je reč. Pošto je razmotrio papirne zdravstvene kartone svakog pacijenta i pošto je ispitao dr H., on je zaključio da su svi ti pacijenti bili u stanju palijativnog zbrinjavanja prema standardima Svetske zdravstvene organizacije (SZO) i da nije bilo nikakve greške u vezi s davanjem morfijuma. On je zaključio da podnosilac predstavke nije uzeo u obzir bol ili teškoće u disanju pacijenata o kojima je reč, a upravo je usled bola i zbog teškoća u disanju bilo neophodno pribeći takvom zbrinjavanju. Da je podnosilac predstavke pročitao zdravstvene kartone pacijenata u papirnoj formi, koji su jedini, u to vreme, sadržali sve potpune informacije o stanju zdravlja pacijenata i metodima lečenja, a on je tim kartonima imao pristup, mogao je odmah da shvati da su neosnovane sumnje koje je izneo u vezi sa aktivnom eutanazijom.
  9. Podnosilac predstavke je 26. septembra 2014. suspendovan sa dužnosti.
  10. Podnosilac predstavke je 2. oktobra 2014. sačinio pismenu izjavu u kojoj je precizirao svoje stanovište i predao je Nacionalnoj bolnici na njen zahtev. Objasnio je da je obavio izvesna istraživanja u elektronskim zdravstvenim kartonima nekolicine pacijenata koji su preminuli proteklih nekoliko nedelja nakon što mu je jedan lekar koji radi u bolnici rekao da je neuobičajeno povećan broj smrti pacijenata u bolnici. Po njegovom mišljenju, deset pacijenata o kojima je reč očigledno nije bilo lečeno i zbrinjavano lege artis. Pošto je temeljno razmislio, odlučio je da obavesti Javno tužilaštvo kako bi zaštitio pacijente i bolnicu i kako bi postupio u skladu sa sopstvenim etičkim uverenjima i sa odredbama Zakona o lekarima (Ärztegesetz; vidi stav 36, dole). Budući da je bio uveren da se tu radi o krivičnim delima, on nije očekivao da ta stvar bude valjano istražena u samoj bolnici i zato se, s obzirom na hitnost situacije, nije obratio unutrašnjem bolničkom telu pre no što je podneo krivičnu prijavu kancelariji Javnog tužilaštva.
  11. U izveštaju koji je Nacionalna bolnica dobila 15. oktobra 2014. ekspert N., nakon što je proučio zdravstvene kartone u papirnoj formi pacijenata o kojima je reč i nakon što je čuo mišljenje dr H., zaključio je da ni na jednom od deset pacijenata nije bila primenjena aktivna eutanazija. Taj ekspert je smatrao da je palijativno zbrinjavanje pacijenata bilo neophodno i opravdano jer su svi oni već bili na kraju života. Preminuli su od bolesti od kojih su bolovali, a ne usled medicinskog tretmana. Dobijali su morfijum da bi se otklonio bol koji ih je mučio i da bi im se ublažile teškoće pri disanju, a ne da bi im se okončao život. Ekspert je konstatovao da neke od propisanih doza morfijuma – naročito one „bez gornje granice” – možda nisu bile neophodne, ali takve doze nikada u praksi nisu ni date pacijentima.
  12. Direktor Nacionalne bolnice je 17. oktobra 2014. dao otkaz podnosiocu predstavke bez prethodne najave. Smatrao je da je, s obzirom na veliki prestup podnosioca predstavke, odnos poverenja sa njim nepovratno uništen. Direktor je posebno istakao da podnosilac predstavke svoje navode o aktivnoj autanaziji i nedostacima na planu kvaliteta usluga nije prvo izneo nadležnim organima Bolnice pre nego je preduzeo korake van Bolnice i obratio se predsedniku Parlamentarnog odbora za kontrolu i Javnom tužilaštvu. Podnosilac predstavke je bio dužan da o svojim navodima obavesti dr H. ili bar direktora Bolnice ili nekog člana Upravnog odbora Fondacije s kojim je imao normalan odnos, o svojim navodima. Osim toga, navode podnosioca predstavke o eutanaziji ocenio je kao očigledno neosnovane spoljni ekspert koga je Bolnica angažovala.
  13. Listovi i radio-stanice u Lihtenštajnu u više navrata su izvestili o sumnjama da je u Nacionalnoj bolnici Lihtenštajna počinjena aktivna eutanazija i u tom smislu su obaveštavali javnost o krivičnoj istrazi protiv dr. H.

II. ISHOD KRIVIČNE ISTRAGE PROTIV DR H. I PROTIV PODNOSIOCA PREDSTAVKE

  1. Istražni sudija u krivičnom postupku protiv dr H. takođe je angažovao jednog spoljnog eksperta koji radi u Austriji L. U svom izveštaju od 30. oktobra 2014. koji je istražni sudija dobio 11. decembra 2014. taj ekspert, koji je imao uvid u sve papirne zdravstvene kartone pacijenata o kojima je reč, zaključio je da dr H. nije primenjivao aktivnu eutanaziju. Pacijentima je morfijum ordiniran samo onda kada je to stvarno nalagala njihova palijativna situacija i taj metod nije prouzrokovao smrt tih pacijenata. Boljom dokumentacijom o lečenju u budućnosti mogle bi se odagnati sumnje u takvo palijativno medicinsko lečenje i etičke odluke koje se u tom kontekstu donose.
  2. Krivični postupak protiv dr H. obustavljen je 15. decembra 2014. godine.
  3. Krivični postupak koji je pokrenut protiv podnosioca predstavke zbog toga što je svojim navodima da je dr H. primenjivao aktivnu eutanaziju namerno pobudio sumnju u to da je drugo lice izvršilo krivično delo takođe je obustavljen 15. decembra 2016. godine.

III. POSTUPCI PRED DOMAĆIM SUDOVIMA

A. Postupak pred oblasnim sudom

  1. Podnosilac predstavke je 28. novembra 2014. podneo tužbu protiv Nacionalne bolnice Lihtenštajna tražeći da mu se isplati odšteta od oko 600.000 švajcarskih franaka (CHF), što je trebalo da predstavlja kompenzaciju za gubitak plate i drugu materijalnu i nematerijalnu štetu koja mu je naneta. Tvrdio je da je to što mu je bez najave uručen otkaz bilo nezakonito. Nije postojao nijedan valjan razlog za njegovo otpuštanje jer je podnošenje krivične prijave protiv dr H. bilo opravdano s obzirom na konkretne sumnje da se radilo o aktivnoj eutanaziji i s obzirom na težinu krivičnog dela o kome je reč.
  2. Oblasni sud je 29. avgusta 2017. odbio tužbu podnosioca predstavke. Taj sud je utvrdio da je otkaz koji je uručen podnosiocu predstavke bez prethodne najave bio opravdan po članu 1173a stav 53. tačke (1) i (2) Građanskog zakonika (vidi stav 35, dole). U suštini, Oblasni sud je zaključio da je postojao važan razlog zbog koga je bolnica kao poslodavac raskinula ugovor o radu s podnosiocem predstavke. Budući da podnosilac predstavke nije u zdravstvenim kartonima pacijenata u dovoljnoj meri proverio svoje neosnovane sumnje u vezi sa aktivnom eutanazijom i da nije signalizirao svoje sumnje unutar Bolnice pre no što se obratio spoljnim organima, nije se moglo očekivati da Bolnica u dobroj veri nastavi radni odnos s njim.

B. Postupak pred Apelacionim sudom

  1. Apelacioni sud je 10. januara 2018. prihvatio žalbu koju je podneo podnosilac predstavke i poništio presudu Oblasnog suda. Apelacioni sud je naložio tuženoj bolnici da podnosiocu predstavke isplati 125.000 švajcarskih franaka na ime naknade za izgubljenu platu, a ostatak predmeta je vratio Oblasnom sudu na ponovno razmatranje zahteva koje je podnosilac predstavke podneo za nadoknadu. Apelacioni sud je stao na stanovište da otkaz uručen podnosiocu predstavke bez prethodne najave nije opravdan. To što su uočene nepravilnosti otkrivene trećim licima obuhvaćeno je pravom na slobodu izražavanja i njime se može opravdati otpuštanje samo ako je pritom ozbiljno povređena lojalnost prema poslodavcu. Međutim, u ovom konkretnom slučaju nije bilo tako ozbiljne povrede.
  2. Apelacioni sud je zastupao stanovište da je samom činjenicom da je Javno tužilaštvo pokrenulo postupak protiv dr H. potvrđeno da sumnje podnosioca predstavke nisu bile neosnovane. S obzirom na težinu krivičnog dela o kome je reč, nije bilo nesrazmerno to što se on obratio spoljnim organima, kao što je Parlamentarni odbor za kontrolu ili Javno tužilaštvo, budući da oba navedena organa imaju obavezu da čuvaju poverljivost podataka. Sama činjenica da se podnosilac predstavke obratio neposredno Javnom tužilaštvu u tom smislu ne otvara nikakva dodatna pitanja. Apelacioni sud se osim toga saglasio s podnosiocem predstavke da s obzirom na okolnosti celog ovog slučaja ne bi bilo primereno da je on o toj stvari prvo izvestio dr H. u kontekstu internog mehanizma za prijavljivanje nepravilnosti u radu.

C. Postupak pred Vrhovnim sudom

  1. Vrhovni sud je 4. maja 2018, dozvoljavajući tuženoj bolnici da izjavi žalbu iz procesnopravnih razloga, poništio presudu Apelacionog suda. Taj sud je svojom parcijalnom presudom odbacio zahtev podnosioca predstavke da mu bude isplaćeno 125.000 švajcarskih franaka na ime zaostalih a neisplaćenih plata dok je parcijalnom odlukom ostatak predmeta vratio Apelacionom sudu radi odbijanja zahteva koji je u tom smislu podneo podnosilac predstavke.
  2. Vrhovni sud je stao na stanovište da je otkaz koji je podnosiocu predstavke uručen bez prethodne najave bio zakonit. Vrhovni sud je naglasio da je podnosilac predstavke, koji je zauzimao visoko mesto u hijerarhiji zaposlenih, konsultovao samo elektronske zdravstvene kartone za koje je znao da su nepotpuni, a mogao je u svakom trenutku da analizira i papirne zdravstvene kartone. Da je to učinio, smesta bi prepoznao da su njegove sumnje bile očigledno neosnovane. Prema tome, on je propustio da proveri svoja teška i neosnovana sumnjičenja pre no što je te sumnje izložio trećim licima i pre no što je podneo krivičnu prijavu. Takvo ponašanje predstavljalo je tešku povredu poverenja u odnosima sa poslodavcem i to je opravdalo njegovo otpuštanje s posla bez prethodne najave.

D. Postupak pred Ustavnim sudom

  1. Podnosilac predstavke je 4. juna 2018. izjavio žalbu Ustavnom sudu protiv parcijalne presude i parcijalne odluke Vrhovnog suda. Tvrdio je da je time što je njemu uručen otkaz pre svega bilo prekršeno njegovo pravo na slobodu izražavanja koje je garantovano Ustavom i članom 10. Konvencije. To što je on svoje sumnje da je izvršena aktivna eutanazija izrekao spoljnim telima predstavljalo je opravdano uzbunjivanje.
  2. Ustavni sud je 3. septembra 2018. ustanovio da je ustavna žalba podnosioca predstavke prihvatljiva jer je Vrhovni sud doneo svoj zaključni stav o tužbi podnosioca predstavke, ali je njegovu pritužbu odbacio u meritumu (sudski spis br. StGH 2018/74).
  3. Pravo na slobodu izražavanja primenjuje se na odnos između podnosioca predstavke i Nacionalne bolnice Lihtenštajna. Iako je ta bolnica državna ustanova, otkaz uručen podnosiocu predstavke nije bio akt javne vlasti, već akt donet na osnovu privatnog prava. Ipak, pravo na slobodu izražavanja indirektno je primenjeno  i  u njihovom odnosu (indirekte Drittwirkung).
  4. Ustavni sud je prihvatio da je podnosilac predstavke na sebe gledao kao na uzbunjivača. Imajući na umu kriterijume koje je, između ostalog, razvio Evropski sud za ljudska prava u predmetu Heinisch (Hajniš) protiv Nemačke [br. 28274/08, ECHR 2011 (izvodi)] o slobodi izražavanja u kontekstu uzbunjivanja, Ustavni sud je utvrdio da pravo podnosioca predstavke na slobodu izražavanja nije bilo povređeno time što mu je bez prethodne najave uručen otkaz. Ustavni sud je priznao da postoji veliki javni interes da se u Javnoj bolnici primenjuje lečenje i zbrinjavanje koje je u skladu s najnovijim medicinskim dostignućima. Štaviše, građanskopravni sudovi nisu ustanovili da je podnosilac predstavke nastupao s nekom ličnom motivacijom.
  5. Ustavni sud je, međutim, konstatovao da podnosilac predstavke nije testirao svoje sumnje u vezi sa praksom aktivne eutanazije koje su se u njemu pobudile dok je pregledao elektronske zdravstvene kartone pacijenata tako što bi proverio njihove zdravstvene kartone u papiru. Da je to učinio, smesta bi shvatio da su njegove sumnje – koje su se mogle smatrati razumljivima ako se imaju na umu samo elektronski zdravstveni kartoni – bile očigledno neosnovane. U svetlu težine navoda i posledica koje su za sve o kojima je u datom slučaju reč mogle nastupiti da su ti navodi postali javni, podnosilac predstavke je bio u obavezi da pristupi toj verifikaciji, a ta obaveza je bila još veća zbog toga što je on znao da su elektronski zdravstveni kartoni nepotpuni. Prema tome, podnosilac predstavke je postupio neodgovorno. S tog razloga njegovo pravo na slobodu izražavanja nije bilo povređeno.
  6. Ustavni sud je, baš kao i Vrhovni sud, mogao da ostavi otvorenim pitanje da li je podnosilac predstavke pre nego što je van Bolnice izneo svoje navode, trebalo da pokuša da te navode iznese interno, pre svega direktoru Bolnice.
  7. Presuda je uručena pravnom zastupniku podnosioca predstavke 7. novembra 2018. godine

MERODAVNI PRAVNI OKVIR I PRAKSA

I.    MERODAVNO UNUTRAŠNJE PRAVO

A. Odredbe Građanskog zakonika

  1. Član 1173a Građanskog zakonika (Allgemeines bürgerliches Gesetzbuch) utvrđuje pravila koja važe za ugovore o radu. Stav 4. tog člana, u merodavnom delu, glasi kako sledi:

(1) Zaposleni mora marljivo obavljati posao koji mu je poveren i mora lojalno poštovati legitimne interese poslodavca.

  1. Član 1173a stav 53. Građanskog zakonika utvrđuje pravila o prestanku važenja ugovora o radu bez prethodne najave iz važnih razloga. U merodavnom delu te odredbe glase kako sledi:

(1)  Iz važnih razloga i poslodavac i zaposleni mogu raskinuti ugovor o zaposlenju u svakom trenutku bez prethodne najave...

(2)  Važan razlog postoji naročito u okolnostima u kojima se od stranke koja raskida radni odnos više ne može očekivati da ga u dobroj veri nastavi.

B. Odredba Zakona o lekarima

  1. Zakon o lekarima (Ärztegesetz), od 22. oktobra 2003, utvrđuje pravila u vezi s načinom na koji lekari obavljaju svoju dužnost. Član 20. tog zakona o obavezi obaveštavanja, u merodavnom delu glasi kako sledi:

(1) Lekari su u obavezi da obaveste Zavod za javno zdravlje (Amt für Gesundheit) ili neposredno Službu javnog zdravlja (amtsärztlicher Dienst) o nalazima do kojih dođu vršeći svoju dužnost ako ti nalazi daju osnov za sumnju da je smrt ili teška telesna povreda nekog lica nastupila usled počinjenog krivičnog dela...

II. MERODAVNO MEĐUNARODNO PRAVO I PRAKSA

A. Rezolucija 1729 (2010) Parlamentarne skupštine Saveta Evrope o zaštiti „uzbunjivača”

  1. U svojoj Rezoluciji 1729 (2010) o zaštiti „uzbunjivača”, koja je doneta 29. aprila 2010. godine, Parlamentarna skupština Saveta Evrope (PSSE) naglasila je važnost „zviždača” − zabrinutih pojedinaca koji pozivaju na uzbunu kako bi zaustavili nedela koja izlažu ili koja bi mogla da izlože druge ljude opasnostima – kao priliku za jačanje odgovornosti i u javnom i u privatnom sektoru (vidi tačku 1. Rezolucije). PSSE je pozvala sve države članice da preispitaju svoje zakonodavstvo kojim se uređuje zaštita uzbunjivača, imajući na umu sledeća načela koja bi trebalo da posluže kao smernice:

(...)

6.1.1. Definicija slučajeva obelodanjivanja informacija koji ne podležu odgovornosti obavezno se odnosi na sva upozorenja data bona fide o raznim vrstama nezakonitog postupanja, uključujući sva teška kršenja ljudskih prava koja ugrožavaju ili utiču na život, zdravlje, slobodu ili bilo koji drugi legitimni interes pojedinaca kao poreskih obveznika ili korisnika usluga javne vlasti, ili kao akcionara, zaposlenih u privatnim kompanijama ili klijenata tih kompanija;

6.1.2. Zakonodavstvo stoga treba da obuhvati „uzbunjivače” kako u javnom, tako i u privatnom sektoru...

6.1.3. Zakonodavstvo treba da normira relevantna pitanja u sledećim oblastima prava:

6.1.3.1. radno pravo – naročito zaštitu od nekorektnog otpuštanja i drugih oblika odmazde u vezi sa radnim odnosima...

(...)

6.2.2. Zakonodavstvo treba da zaštiti svakoga ko u dobroj veri koristi postojeće interne kanale za uzbunjivanje od bilo kog oblika odmazde (nepravično otpuštanje, uznemiravanje ili bilo koji drugi vid kažnjavanja ili diskriminacije).

6.2.3. Ako interni kanali ne postoje ili ne funkcionišu pravilno, odnosno ako se ne može razumno očekivati da će ti kanali ispravno funkcionisati s obzirom na prirodu problema koji je pokrenuo uzbunjivač, treba podjednako zaštiti spoljne kanale „uzbunjivanja”, između ostalog i medijske.

6.2.4. Smatra se da uzbunjivač postupa u dobroj veri ako je imao osnovanog razloga da veruje da su informacije koje je obelodanio istinite, čak i ako se kasnije ustanovi da to nije slučaj, pod uslovom da nije imao nameru da ostvari neki nezakonit ili neetički cilj.

  1. Na gore navedene smernice poziva se i Preporuka 1916 (2010) Parlamentarne skupštine Saveta Evrope, koja je usvojena istog dana kada i navedena Rezolucija; u njoj se, između ostalog, preporučuje da Komitet ministara sačini skup smernica za zaštitu uzbunjivača (tačka 2.1).

B. Preporuka CM/Rec(2014)7 Komiteta ministara Saveta Evrope o zaštiti uzbunjivača

  1. Na 1198.sastanku zamenika ministara, održanom 30. aprila 2014. godine, Komitet ministara Saveta Evrope doneo je Preporuku CM/Rec(2014)7 državama članicama o zaštiti uzbunjivača. Komitet ministara je pritom, pre svega, imao u vidu Rezoluciju 1729 (2010) Parlamentarne skupštine Saveta Evrope (vidi stav 37, gore). Komitet ministara je preporučio da države članice donesu normativni, institucionalni i pravosudni okvir za zaštitu pojedinaca koji u kontekstu svog radnog odnosa prijave ili obelodane informacije o pretnji javnom interesu ili o šteti po javni interes. U Prilogu uz tu preporuku utvrđen je niz načela kojima države članice treba da se rukovode u zaštiti takvih „uzbunjivača”.
  2. U Prilogu uz Preporuku CM/Rec(2014)7 utvrđuje se, pre svega, sledeće:

IV. Kanali za izveštavanje i obelodanjivanje

(...)

13. Treba uspostaviti jasne kanale za izveštavanje i obelodanjivanje u javnom interesu i odgovarajućim merama treba olakšati korišćenje tih kanala.

14. Kanali za izveštavanje i obelodanjivanje obuhvataju:

–  izveštaje unutar organizacije ili preduzeća (uključujući izveštaje koji se podnose licima zaduženim za prijem izveštaja u poverenju);

–  izveštaje nadležnim javnim regulatornim organima, agencijama za sprovođenje zakona i reda i nadzornim telima;

–  obelodanjivanje podataka javnosti, na primer nekom novinaru ili članu parlamenta.

Individualne okolnosti svakog pojedinačnog slučaja određuju najprimereniji kanal.

(...)

VII. Zaštita od odmazde

21. Uzbunjivači treba da budu zaštićeni od svakog oblika odmazde koji bi, direktno ili indirektno, mogao da preduzme njihov poslodavac ili koje bi mogla preduzeti lica koja rade za tog poslodavca ili postupaju u njegovo ime. Oblici takve odmazde mogu obuhvatiti otkaz, suspenziju, smenjivanje, gubitak mogućnosti za napredovanje u službi, kazneni premeštaj ili smanjenje plate ili odbitke od plate, uznemiravanje i druge vidove kaznenog ili diskriminatornog postupanja.

22. Zaštita ne treba da bude izgubljena isključivo na osnovu toga što pojedinac koji je podneo izveštaj ili obelodanio neke podatke pogrešio u pogledu uticaja onoga na šta je ukazao ili na osnovu toga što se pretpostavljena pretnja po javni interes nije materijalizovala, pod uslovom da je to lice imalo razuman osnov da poveruje u tačnost informacija o kojima je reč.

(...)

24. Kada poslodavac uspostavi interni sistem za izveštavanje, a uzbunjivač obelodani informacije javnosti ne koristeći prethodno taj sistem, to može uzeti u obzir prilikom donošenja odluke o pravnom leku ili nivou zaštite koji treba pružiti uzbunjivaču.

C. Dalji tekstovi Saveta Evrope i drugi međunarodni instrumenti

  1. Parlamentarna skupština se pozvala na svoju Rezoluciju 1729 (2010) u potonjim tekstovima koje je donela o uzbunjivanju, pre svega u tekstu Rezolucije 2060 (2015) i Preporuke 2073 (2015) o poboljšanju zaštite uzbunjivača, koje je Parlamentarna skupština usvojila 23. juna 2015, kao i u tekstu Rezolucije 2300 (2019) i Preporuke 2162 (2019) o poboljšanju zaštite uzbunjivača širom Evrope; oba ta dokumenta usvojena su 1. oktobra 2019. godine.
  2. Na ostale dokumente Saveta Evrope i druge međunarodne instrumente merodavne u ovoj oblasti ESLJP se poziva u Presudi u predmetu Heinisch (gore navedena, stavovi 38−40).

PRAVO

NAVODNA POVREDA ČLANA 10. KONVENCIJE

  1. Podnosilac predstavke se pritužio da je to što mu je u Nacionalnoj bolnici uručen otkaz bez prethodne najave zbog podnošenja krivične prijave za aktivnu eutanaziju predstavljalo povredu njegovog prava na slobodu izražavanja zajemčenog članom 10. Konvencije koji, u merodavnom delu, glasi kako sledi:

1. Svako ima pravo na slobodu izražavanja. Ovo pravo uključuje slobodu posedovanja sopstvenog mišljenja, primanja i saopštavanja informacija i ideja bez mešanja javne vlasti i bez obzira na granice (...)

2. Pošto korišćenje ovih sloboda povlači za sobom dužnosti i odgovornosti, ono se može podvrgnuti formalnostima, uslovima, ograničenjima ili kaznama propisanim zakonom i neophodnim u demokratskom društvu u interesu nacionalne bezbednosti, teritorijalnog integriteta ili javne bezbednosti, radi sprečavanja nereda ili kriminala, zaštite zdravlja ili morala, zaštite ugleda ili prava drugih, sprečavanja otkrivanja obaveštenja dobijenih u poverenju ili radi očuvanja autoriteta i nepristrasnosti sudstva.

  1. Država je to mišljenje osporila.

A. Prihvatljivost

  1. ESLJP konstatuje da predstavka nije ni očigledno neosnovana ni neprihvatljiva po bilo kom drugom osnovu navedenom u članu 35. Konvencije. Stoga predstavka mora biti proglašena prihvatljivom.

B. Meritum

1. Da li je bilo mešanja

  1. Kako je navedeno u podnesku podnosioca predstavke, njegovo otpuštanje bez prethodne najave nakon što je van Nacionalne bolnice izrazio sumnju da se u toj zdravstvenoj ustanovi primenjuje aktivna eutanazija predstavljalo je mešanje u njegovo pravo na slobodu izražavanja zajemčeno članom 10. Konvencije. Država se složila da je otkaz koji mu je uručen predstavljao mešanje u član 10.
  2. ESLJP ponovo naglašava da zaštita člana 10. obuhvata radno mesto u celini (vidi Heinisch protiv Nemačke, br. 28274/08, stav 44, ECHR 2011 (izvodi) sa referencama koje su tamo navedene; Matúz protiv Mađarske, br. 73571/10, stav 26, 21. oktobar 2014; i Langner protiv Nemačke, br. 14464/11, stav 39, 17. septembar 2015). U slučajevima koji su se odnosili na slobodu izražavanja zaposlenih u državnim preduzećima ili preduzećima i telima pod kontrolom države, ESLJP je podsetio da se član 10. ne primenjuje samo na radne odnose iz domena javnog prava nego i na radne odnose iz domena privatnog prava. Pored toga, u određenim slučajevima država ima pozitivnu obavezu da zaštiti pravo na slobodu izražavanja, čak i u sferi odnosa među pojedincima (vidi Fuentes Bobo protiv Španije, br. 39293/98, stav 38, 29. februar 2000; Heinisch, gore navedeno, stav 44; kao i Matúz, gore navedeno, stav 26).
  3. ESLJP konstatuje da je podnosilac predstavke otpušten sa dužnosti lekara u Nacionalnoj bolnici Lihtenštajna zbog izjava koje je dao u vezi sa aktivnom eutanazijom u toj bolnici, kao i da je njegov radni odnos u toj javnoj pravnoj fondaciji bio uređen odredbama privatnog prava. Njegovo otpuštanje je docnije potvrdio pre svega Ustavni sud Lihtenštajna. ESLJP smatra da je u takvim okolnostima mera o kojoj je reč predstavljala mešanje državne vlasti u pravo na slobodu izražavanja podnosioca predstavke koje je zajemčeno članom 10. stav 1. Konvencije (uporedi takođe sa predmetima Fuentes Bobo, gore navedeno, stav 38; Heinisch, gore navedeno, stav 45. i Matúz, gore navedeno, stav 27, jer se u svim tim predmetima radilo o otpuštanju zaposlenog u državnom preduzeću ili preduzeću pod kontrolom države čiji je radni odnos bio uređen odredbama privatnog prava, a sve je to sagledavano sa stanovišta mešanja u prava zaposlenog o kome je reč).

2. Da li je to mešanje bilo opravdano?

  1. Takvo mešanje bi moglo predstavljati povredu člana 10. ako ne bi bilo „propisano zakonom”, ako se njime ne bi težilo legitimnom cilju u skladu sa stavom 2. tog člana i ako ne bi bilo „neophodno u demokratskom društvu” za ostvarivanje tog cilja.

(a) Mešanje „propisano zakonom”

  1. ESLJP uočava da je otkaz koji je uručen podnosiocu predstavke bio zasnovan na članu 1173a stav 53. Građanskog zakonika (vidi stavove 22. i 35, gore), koji dopušta da se iz važnih razloga raskine ugovor o radu bez prethodnog obaveštavanja. Prema tome, mera o kojoj je reč bila je „propisana zakonom” u smislu člana 10. stav 2. Zaista, to ni jedna ni druga stranka u sporu ne osporava.

(b) Legitimni cilj

  1. ESLJP konstatuje da među strankama u sporu nema neslaganja da se mešanjem o kome je reč težilo legitimnom cilju zaštite ugleda i prava drugih i sam ESLJP je s tim saglasan. To mešanje je poslužilo za zaštitu kako poslovnog ugleda i interesa Nacionalne bolnice kao poslodavca, uključujući i njen interes za profesionalni radni odnos zasnovan na uzajamnom poverenju, tako i ugleda glavnog lekara Bolnice na koga su se odnosili navodi podnosioca predstavke o eutanaziji (uporedi takođe Steel and Morris protiv Ujedinjenog Kraljevstva, br. 68416/01, stav 94, ECHR 2005-II; Heinisch, gore navedeno, stav 49. i Langner, gore navedeno, stav 40).

(c) Neophodnost mešanja u demokratskom društvu

(i)   Podnesci stranaka

(α)   Podnosilac predstavke

  1. Podnosilac predstavke je u svom podnesku naveo da je njegovo otpuštanje bez prethodne najave bilo nesrazmerno i da nije bilo opravdano. On je, pre svega, naglasio da su informacije koje je dao Javnom tužilaštvu u vezi sa svojom sumnjom da je počinjena aktivna eutanazija nad teško obolelim i nemoćnim pacijentima nesumnjivo bila od velikog javnog interesa.
  2. Podnosilac predstavke je dalje zastupao stanovište da je on u dovoljnoj meri proverio da li su informacije koje je obelodanio bile tačne i pouzdane. Naročito je osporio tezu da bi iz papirne verzije zdravstvenih kartona pacijenata o kojima je reč jasno proisteklo da su njegove sumnje bile neosnovane. I Nacionalna bolnica i istražni sudija smatrali da je neophodno konsultovati se s nekim spoljnim ekspertom u vezi sa pitanjem da li je bilo aktivne eutanazije i jedan od eksperata utvrdio je da u tim zdravstvenim kartonima nema dovoljno dokumentacije o lečenju. Osim toga, da je on uzeo da pomno pregleda zdravstvene kartone pacijenata u papirnoj formi, to bi njegov poslodavac uočio.
  3. Interes javnosti u demokratskom društvu da bude obavešteno o potencijalnim nepravilnostima u lečenju koje se pruža pacijentima u Javnoj bolnici preteže nad poslovnim interesima Bolnice. Navodi sadržani u krivičnoj prijavi koju je podnosilac predstavke podneo Javnom tužilaštvu bili su pogubni po Nacionalnu bolnicu, ali je sama ta zdravstvena ustanova o tome obavestila medije i javnost.
  4. Osim toga, podnosilac predstavke je tvrdio da nije postojao nijedan delotvoran interni kanal pomoću koga je on mogao da obelodani svoje sumnje i informacije do kojih je došao. On nije bio u obavezi da sa svojim sumnjama upozna svog nadređenog dr H., na koga su se te sumnje direktno odnosile, jer bi se tim svojim korakom izložio tome da smesta bude otpušten. Direktor Bolnice je bio deo bolničke uprave, zajedno sa dr H. Upravni odbor Bolničke fondacije, sa svoje strane, nije bio nadležan za tu vrstu pritužbi zaposlenih. Isto tako, podnosilac predstavke nije bio u obavezi da se obrati internom bolničkom mehanizmu za podnošenje žalbi CIRS zato što u to vreme nije bio obavešten da dr H. više nije odgovoran za rešavanje po dobijenim pritužbama. S tih razloga je jedini način na koji je on mogao da osigura delotvornu istragu u ovom slučaju bio da se obrati nekom spoljnom telu, Javnom tužilaštvu, koje je nezavisno od internih personalnih veza i koje je – baš kao i Parlamentarni odbor za kontrolu – u obavezi da poštuje poverljivost informacija. Osim toga, zbog težine sumnji, zbog same činjenice da je nekoliko pacijenata preminulo ubrzo nakon što je započelo njihovo lečenje morfijumom i zbog položaja koji je imao kao zamenik glavnog lekara Odeljenja, što ga je potencijalno i samog izlagalo krivičnoj odgovornosti, on je morao hitno da deluje.
  5. Podnosilac predstavke je naglasio da je bio čvrsto uveren, nakon što je razmotrio informacije koje su se nalazile u elektronskim zdravstvenim kartonima za koje je smatrao da sadrže dovoljnu količinu podataka, da se radilo o primeni aktivne eutanazije. Zato je sve te informacije obelodanio u dobroj veri.
  6. Podnosilac predstavke je na kraju naveo da je zbog toga što je otpušten bez prethodne najave, što je najstroža moguća kazna prema Zakonu o radu, morao i da zajedno sa porodicom napusti Lihtenštajn jer je trebalo da usled toga što je izgubio posao, izgubi i boravišnu dozvolu. Osim toga, kasnije je imao velikih teškoća da nađe novo zaposlenje. Sve to je imalo i parališuće dejstvo na ostale zaposlene u Bolnici i obeshrabrilo ih je da ukazuju na nepravilnosti.

(β)   Država

  1. Po mišljenju Države, mešanje u pravo podnosioca predstavke na slobodu izražavanja bilo je opravdano zato što je bilo neophodno zaštititi ugled i prava bolnice u kojoj je on bio zaposlen, kao i ugled i prava optuženog glavnog lekara. Država je prihvatila da, u načelu, postoji interes bolničkih pacijenata za zaštitu njihovih života i njihovog fizičkog blagostanja, kao i, šire gledano, javni interes za informacije o tome da li se lečenje u Javnoj bolnici odvija u skladu s pravilima lekarske profesije. Međutim, u ovom konkretnom slučaju moralo se uzeti u obzir i to da su navodi podnosioca predstavke bili površni i neosnovani.
  2. Država je dalje navela da, što su već potvrdili domaći sudovi, podnosilac predstavke nije u papirnim zdravstvenim kartonima pacijenata o kojima je reč proverio da li su informacije koje je obelodanio na osnovu elemenata otkrivenih u elektronskim kartonima, za koje je znao da su nepotpuni, tačne i pouzdane. Podnosilac predstavke je to mogao da učini u svakom trenutku i sam bi, da je to učinio, shvatio da su njegove sumnje u pogledu aktivne eutanazije neosnovane.
  3. Javni interes da informacije o kojima je reč budu otkrivene ne preteže nad interesima poslodavca ovog podnosioca predstavke i glavnog bolničkog lekara da zaštite svoj poslovni i lični ugled, kojima je naneta šteta usled teških i neopravdanih navoda podnosioca predstavke.
  4. Podnosilac predstavke je imao na raspolaganju nekoliko delotvornih alternativnih kanala koji su omogućavali da on iznese svoje otkriće, da se brzo interno razjasne ti navodi i isprave navodne greške. On je mogao da obavesti direktora ili nekog člana Upravnog odbora Bolničke fondacije. Kao što je dokazano u istražnim radnjama koje su usledile nakon što je podnosilac predstavke obelodanio svoje navode, nije postojalo ništa što bi ukazalo da oni (direktor ili neki član Upravnog odbora Bolničke fondacije) ne bi valjano istražili njegove navode. Alternativno, podnosilac predstavke je mogao da podnese anonimnu prijavu preko bolničkog sistema za izveštavanje o kritičnim incidentima (CIRS). Time što je podneo krivičnu prijavu protiv dr H. on se oglušio o taj interni zvanični kanal za prijavljivanje neregularnosti.
  5. Činjenica da podnosilac predstavke nije ni proverio svoje sumnje niti je prvo stupio u kontakt sa internim telom ukazuje na to da on nije postupao u dobroj veri.
  6. Otpuštanje bez prethodne najave u takvim okolnostima nije imalo parališuće dejstvo na druge zaposlene u bolnici niti, šire gledano, u celom zdravstvenom sektoru. Pre bi se moglo reći da je to što je poslodavac pokrenuo istragu odmah nakon što je podnosilac predstavke obelodanio svoje podatke ohrabrilo ta lica da kada imaju sumnju da postoje neke nepravilnosti, prvo stupe u kontakt sa internim telima.

(ii)   Ocena ESLJP

(α)   Relevantna načela

  1. Opšta načela za procenu o tome da li je mešanje u pravo na slobodu izražavanja bilo „neophodno u demokratskom društvu” utvrđena su u mnogobrojnim presudama (vidi, između ostalog, Steel and Morris, gore navedeno, stav 87; Guja protiv Moldavije [GC], br. 14277/04, stav 69, ECHR 2008; kao i Heinisch, gore navedeno, stav 62). U suštini, nije zadatak ESLJP da se stavlja na mesto nadležnih nacionalnih vlasti nego da sa stanovišta člana 10. preispita odluke koje su te nacionalne vlasti donele prema sopstvenoj moći prosuđivanja. ESLJP treba da utvrdi da li je predmetno mešanje bilo „srazmerno legitimnom cilju kome se težilo”, kao i da li su razlozi koje su nacionalne vlasti navele kao opravdanje za to mešanje bili „relevantni i dovoljni”. Kada obavlja tu procenu, ESLJP treba da se uveri da su nacionalne vlasti primenile standarde koji su u skladu s načelima utvrđenim u članu 10. i da su se, štaviše, oslonile na prihvatljivu procenu relevantnih činjenica.
  2. Kada je reč o primeni člana 10. Konvencije na radnom mestu, ESLJP zastupa stanovište da kada zaposleni u javnom sektoru signalizira neko nezakonito postupanje ili pogrešno postupanje na radnom mestu, taj postupak zaposlenog, u određenim okolnostima, uživa zaštitu. Ta zaštita je potrebna naročito onda kada je zaposleni o kome je reč jedino lice ili jedan od pripadnika malobrojne kategorije lica, svestan šta se događa na poslu pa je stoga u najboljem položaju da postupi u javnom interesu tako što će na to skrenuti pažnju poslodavcu ili široj javnosti (vidi Guja, gore navedeno, stav 72; Marchenko protiv Ukrajine, br. 4063/04, stav 46, 19. februar 2009; kao i Langner, gore navedeno, stav 44). U isto vreme, ESLJP ima na umu da su zaposleni dužni da se prema svom poslodavcu postavljaju lojalno, uzdržano i diskretno (vidi na primer Guja, gore navedeno, stav 70; Marchenko, gore navedeno, stav 45; Heinisch, gore navedeno, stav 64; kao i Matúz, gore navedeno, stav 32).
  3. Kada procenjivao u ovom kontekstu srazmernost mešanja u pravo zaposlenog na slobodu izražavanja u odnosu na legitimni cilj kome se težilo, ESLJP je u svojoj sudskoj praksi (vidi, naročito, Guja, gore navedeno, stavovi 73−78; Heinisch, gore navedeno, stavovi 64−70; Bucur and Toma protiv Rumunije, br. 40238/02, stav 93, 8. januar 2013, kao i Matúz, gore navedeno, stav 34), vodio računa o sledećih šest kriterijuma:
  4. Pre svega, mora se obratiti posebna pažnja na interes javnosti za informacije koje su obelodanjene. Prema članu 10. stav 2. Konvencije nema mnogo prostora za ograničenja debate o pitanjima od javnog interesa (vidi, između ostalih pravnih autoriteta, Sürek protiv Turske (br. 1) [GC], br. 26682/95, stav 61, ECHR 1999-IV; kao i Stoll protiv Švajcarske [GC], br. 69698/01, stav 106, ECHR 2007-V).
  5. Drugi činilac koji je relevantan za ovo uravnotežavanje jeste autentičnost otkrivenih informacija. ESLJP u tom kontekstu ponavlja da sloboda izražavanja nosi sobom dužnosti i odgovornosti i da svako lice koje se opredeli za to da obelodani neku informaciju mora brižljivo da proveri, u meri koju mu okolnosti dopuštaju, da je ta informacija tačna i pouzdana – posebno ako su diskrecija i lojalnost obaveza lica o kome je reč prema njegovom poslodavcu i ako se postavlja pitanje napada na ugled fizičkog lica (vidi Handyside protiv Ujedinjenog Kraljevstva, 7. decembar 1976, stav 49, Series A br. 24; kao i Bladet Tromsø and Stensaas protiv Norveške [GC], br. 21980/93, stav 65, ECHR 1999-III).
  6. Treće, na drugoj strani terazija, ESLJP mora da odmeri štetu koju je, ako je te štete uopšte bilo, pretrpeo poslodavac usled obelodanjivanja o kome je reč i da proceni da li je ta šteta pretegla nad interesom javnosti da mu ta informacija bude otkrivena (vidi Guja, gore navedeno, stav 76).
  7. Četvrto, ESLJP treba da utvrdi da li je, u svetlu dužnosti diskrecije koju zaposleni ima prema svome poslodavcu, objavljivanje informacije predstavljalo poslednji mogući korak, preduzet nakon što je ona otkrivena pretpostavljenom ili nekom drugom nadležnom telu (vidi Matúz, gore navedeno, stav 34) osim ako je bilo očigledno praktično nemoguće obelodaniti informaciju pretpostavljenom ili drugom nadležnom telu (vidi Marchenko, gore navedeno, stav 46). ESLJP mora u tom kontekstu da uzme u obzir da li je zaposleni imao na raspolaganju ijedno drugo delotvorno sredstvo za ispravljanje grešaka koje je nameravao da obelodani (vidi Marchenko, gore navedeno, stav 46).
  8. Peto, još jedan odlučujući činilac kada se odlučuje o tome treba li ili ne treba zaštititi određeno obelodanjivanje podataka jeste motiv koji stoji u osnovi zaposlenog koji je podneo izveštaj. Na primer, čin motivisan ličnom uvređenošću ili ličnim antagonizmom ili očekivanjem neke lične koristi, uključujući materijalnu dobit ne bi mogao da opravda naročito visok nivo zaštite (vidi Kudeshkina protiv Rusije, br. 29492/05, stav 95, 26. februar 2009). Važno je da se utvrdi da je pojedinac, kada je informacije obelodanio, postupao u dobroj veri i uverenju da su te informacije istinite, da je u javnom interesu da se one obelodane i da nije imao na raspolaganju nijedno drugo, diskretnije sredstvo za ispravljanje učinjenog (vidi Guja, gore navedeno, stav 77).
  9. Naposletku, u vezi sa preispitivanjem srazmernosti mešanja u odnosu na legitimni cilj kome se težilo potrebna je veoma brižljiva analiza težine kazne, naročito kazne koja je izrečena i svih njenih posledica (vidi Fuentes Bobo, gore navedeno, stav 49).

(β)   Primena tih načela na ovaj predmet

‒ Javni interes za obelodanjivanje informacija

  1. Kada utvrđuje da li je, u svetlu gore navedenih načela, otpuštanje podnosioca predstavke iz službe bez najave bilo „neophodno u demokratskom društvu” u okolnostima ovog konkretnog predmeta, ESLJP na samom početku primećuje da je Ustavni sud, u svojoj proceni pritužbe podnosioca predstavke, imao uvid u gore navedene kriterijume koji su dalje razrađeni u sudskoj praksi ESLJP (vidi stavove 30−32, gore). Kada sa stanovišta člana 10. razmatra odluku domaćeg suda, ESLJP primećuje da je Ustavni sud priznao da postoji znatan javni interes za kvalitet lečenja u Javnoj bolnici, što je u skladu sa trenutnim stanjem. ESLJP smatra da su se informacije koje je obelodanio podnosilac predstavke, tj. sumnja da je glavni lekar koji trenutno radi u Nacionalnoj bolnici u Lihtenštajnu u više navrata primenio aktivnu eutanaziju, učinivši tako teško krivično delo, ubistvo nekoliko ranjivih i nemoćnih lica u Javnoj bolnici, odnosile i na rizik da se takva krivična dela ponove. Stoga je ESLJP saglasan da je ova informacija imala tako znatan javni interes.

‒ Autentičnost/istinitost obelodanjenih informacija

  1. Kada je reč o autentičnosti u smislu istinitosti informacija koje je obelodanio podnosilac predstavke, ESLJP, međutim, mora da primeti da su i Vrhovni sud i Ustavni sud ustanovili da su sumnje o aktivnoj eutanaziji koje je podnosilac predstavke izneo Javnom tužilaštvu bile očigledno neosnovane. ESLJP primećuje da su procenu o tome da u Nacionalnoj bolnici bilo aktivne eutanazije donela i dvojica spoljnih medicinskih eksperata, N. i L., od kojih su Nacionalna bolnica u Lihtenštajnu i Javno tužilaštvo zatražili da razmotre to pitanje na osnovu zdravstvenih kartona (vidi stavove 15. i 18, gore). Iako ESLJP ne ignoriše činjenicu da je podnosilac predstavke osporio tvrdnju da su njegove sumnje bile očigledno neosnovane, on ne može da ne primeti da sam podnosilac predstavke nije konsultovao papirne zdravstvene kartone svih pacijenata. Uprkos činjenici da je ekspert L. uočio izvestan prostor za poboljšanje u dokumentaciji sadržanoj u tim kartonima, obojica eksternih eksperata su bez ikakve rezerve zaključila da su pacijenti o kojima je reč dobijali neophodno i opravdano palijativno zbrinjavanje. Domaći sudovi su se, prema tome, kada su na osnovu izveštaja tih eksperata zaključili da su informacije o sumnji koje je podnosilac predstavke obelodanio bile očigledno pogrešne i da nisu imale dovoljnu činjeničnu osnovu, oslonili na prihvatljivu procenu relevantnih činjenica.
  2. ESLJP želi da naglasi da informacije koje otkrivaju uzbunjivači takođe mogu biti obuhvaćene pravom na slobodu izražavanja u izvesnim okolnostima kada se kasnije pokaže da su te informacije pogrešne ili da se ne može dokazati da su tačne. ESLJP, pre svega, podseća da se ne može razumno očekivati da lice koje je u dobroj veri podnelo krivičnu prijavu pretpostavi da li će istraga dovesti do podizanja optužnice ili će biti obustavljena (vidi Heinisch, gore navedeno, stav 80). Međutim, u takvim okolnostima lice o kome je reč mora ispuniti svoju dužnost koja se odnosi na to da pažljivo proveri, u meri koju mu okolnosti dopuštaju, da li su informacije tačne i pouzdane (uporedi predmete Guja, gore naveden, stav 75. i Heinisch, gore naveden, stav 67).
  3. ESLJP primećuje da načela koja treba da posluže kao smernice i koja je PSSE razradila u svojoj Rezoluciji 1729 (2010) o zaštiti „uzbunjivača” odražavaju isti pristup, pa se tako u njima navodi da se „[s]matra... da uzbunjivač postupa u dobroj veri ako je imao osnovanog razloga da veruje da su informacije koje je obelodanio istinite, čak i ako se kasnije ustanovi da to nije slučaj, pod uslovom da nije nameravao da ostvari neki nezakonit ili neetički cilj...” (vidi tačku 6.2.4, koja je citirana gore, u stavu 37 i uporedi to, mutatis mutandis, sa presudama u predmetima Heinisch, ibid., i Bucur and Toma, gore navedeno, stav 107). Isto tako, načela utvrđena u Prilogu uz Preporuku CM/Rec(2014)7 o zaštiti uzbunjivača utvrđuju da „[z]aštita ne treba da bude izgubljena isključivo na osnovu toga što pojedinac koji je podneo izveštaj ili obelodanio neke podatke pogrešio u pogledu uticaja onoga na šta je ukazao ili na osnovu toga što se pretpostavljena pretnja po javni interes nije materijalizovala, pod uslovom da je to lice imalo razuman osnov da poveruje u tačnost informacija o kojima je reč” (načelo br. 22, navedeno u stavu 40, gore).
  4. U ovom predmetu podnosilac predstavke, kako su to naglasili i Vrhovni sud i Ustavni sud (vidi stavove 26. i 31, gore), zasnovao je svoje navode o aktivnoj eutanaziji samo na informacijama koje su bile dostupne u elektronskim zdravstvenim kartonima, a ti elektronski kartoni, što je njemu kao lekaru koji je radio u Nacionalnoj bolnici bilo poznato, nisu sadržali sve informacije o zdravstvenom stanju pacijenata. Sveobuhvatne i celovite informacije u tom smislu nalazile su se samo u papirnim zdravstvenim kartonima koje podnosilac predstavke, međutim, nije konsultovao. Kako su utvrdili Vrhovni i Ustavni sud, da je podnosilac predstavke konsultovao papirne zdravstvene kartone, on bi odmah prepoznao da su njegove sumnje očigledno neosnovane pa je, prema tome, postupio neodgovorno (vidi stavove 26. i 31, gore). Zbog dužnosti i odgovornosti koje nosi sobom sloboda izražavanja (vidi stav 68, gore) mere zaštite koje član 10. pruža uzbunjivačima podležu ispunjenju uslova da uzbunjivači postupaju u nastojanju da obelodane informacije koje su tačne i pouzdane i da to čine u skladu sa profesionalnom etikom (uporedi, mutatis mutandis, Medžlis Islamske zajednice Brčko i drugi protiv Bosne i Hercegovine [GC], br. 17224/11, stavovi 87. i 109, 27. jun 2017). To se, pre svega, odnosi na situacije kao što je ova, gde je lice o kome je reč, poput podnosioca predstavke u ovom predmetu, zamenik glavnog lekara i samim tim visoko rangiran i visoko kvalifikovan zaposlenik koji je dužan da prema svom poslodavcu postupa s lojalnošću i diskrecijom.
  5. ESLJP pritom ne gubi iz vida činjenicu da je podnosilac predstavke, u svetlu tumačenja koje je dao informacijama sadržanim u elektronskim zdravstvenim kartonima, tj. tumačenja po kome je aktivna eutanazija više puta primenjena u bolnici i moglo se dogoditi da se primenjuje i dalje, morao zaključiti da je potrebno da hitno stupi u akciju kako bi zaustavio tu praksu. Međutim, s obzirom na ono što su ustanovili domaći sudovi (vidi, pre svega, stav 26, gore) podnosilac predstavke je kao zamenik glavnog lekara mogao u svakom trenutku da konsultuje zdravstvene kartone u papirnom izdanju, pa ESLJP smatra da ta provera ne bi odnela previše vremena. Imajući na umu težinu navoda o aktivnoj eutanaziji, ESLJP je stoga saglasan sa zaključkom domaćih sudova o tome da je podnosilac predstavke bio dužan da pristupi takvoj proveri, što on nije učinio (uporedi takođe, mutatis mutandis, Medžlis Islamske zajednice Brčko i drugi, gore navedeno, stav 115). Prema tome, podnosilac predstavke nije pažljivo proverio, u meri koju su mu okolnosti dopuštale, da li su informacije koje je otkrio bile tačne i pouzdane.

‒ Šteta naneta poslodavcu

  1. Kada je reč o šteti koju je, pre svega, pretrpeo poslodavac usled otkrivanja podataka o kojima je reč, ESLJP smatra da su tvrdnje o aktivnoj eutanaziji koja se navodno primenjuje u jednoj državnoj bolnici bez svake sumnje naneli štetu poslovnom ugledu i interesima bolnice i da su podrili poverenje javnosti u to da se u jedinoj javnoj bolnici u Lihtenštajnu lečenje sprovodi u skladu sa najsavremenijim medicinskim dostignućima. Osim toga, to je naudilo ličnom i profesionalnom ugledu jednog drugog lica zaposlenog u toj bolnici, glavnog bolničkog lekara na koga su se izneti navodi odnosili. ESLJP u tom kontekstu primećuje da podnosilac predstavke u početku svoje navode nije izneo u javnosti, nego ih je izneo u krivičnoj prijavi podnetoj Javnom tužilaštvu, a Javno tužilaštvo je bilo u obavezi da poštuje poverljivost podataka (vidi stav 24, gore). Međutim, nakon što je započeta istraga tokom koje je preduzeta i istražna radnja zaplene zdravstvenih kartona u Nacionalnoj bolnici, navodi podnosioca predstavke postali su poznati široj javnosti i o njima se – što se u potpunosti moglo očekivati s obzirom na težinu tih navoda – vodila neprestana rasprava u lihtenštajnskim medijima, što je sve još više pojačavalo njihovo štetno dejstvo.
  2. Kao što je gore navedeno, postojao je javni interes za otkrivanje informacija o sumnjama da se u Javnoj bolnici primenjuje aktivna eutanazija da je to učinjeno u više navrata. Međutim, u ovom konkretnom slučaju u kome osnovanost te sumnje nije bila dovoljno proverena pre nego što je sama sumnja obelodanjena, javni interes za dobijanje takvih informacija ne može da pretegne nad interesom poslodavca i glavnog lekara da se zaštiti njihov ugled.

‒ Postojanje alternativnih kanala za obelodanjivanje informacija

  1. Što se tiče pitanja da li su informacije otkrivene spoljnom telu zato što više nije bilo nikakve druge mogućnosti nego da se to uradi, ESLJP primećuje da su i Vrhovni sud i Ustavni sud ostavili otvoreno pitanje da li je podnosilac predstavke, pre nego što je svoje sumnje izneo van Bolnice, trebalo da pokuša da ih iznese interno (vidi stav 32, gore). Imajući na umu okolnosti predmeta, težinu dela o kojima je reč i sopstvenu sudsku praksu (uporedi, pre svega, presudu u predmetu Bucur and Toma, gore navedeno, stav 97), ESLJP nalazi da se nije moglo očekivati da podnosilac predstavke prvo iznese svoje sumnje svom pretpostavljenom dr H. jer su se te sumnje neposredno na njega i odnosile. Što se tiče internog kanala za prijavljivanje nepravilnosti CIRS, ESLJP primećuje da nije dokazano da je u Bolnici bila rasprostranjena informacija o tome da anonimne prijave nepravilnosti preko tog sistema više ne rešava sam dr H. (vidi stav 11, gore). Prema tome, podnosilac predstavke je legitimno mogao da postupa na osnovu pretpostavke da ni preko tog internog kanala ne bi mogao da postigne da se situacija ispravi.
  2. Ostaje da se utvrdi da li je podnosilac predstavke trebalo da iznese svoje sumnje nekom članu Upravnog odbora Bolničke fondacije ili direktoru Nacionalne bolnice pre nego što je podneo krivičnu prijavu. ESLJP primećuje da, s obzirom na normalan profesionalni odnos između podnosioca predstavke i tih tela, kao i na to da postoji medicinska ekspertiza u samoj Bolnici, te instance deluju kao delotvorni alternativni kanali za obelodanjivanje sumnji i imaju potencijal da brzo isprave sve neregularnosti. Međutim, ESLJP ne gubi iz vida ni to da su krivična dela za koja je podnosilac predstavke sumnjičio svog neposredno pretpostavljenog bila teška i da je postojala mogućnost da i on sam bude smatran odgovornim ako ne prijavi takva krivična dela. Osim toga, ESLJP uzima u obzir i činjenicu da rukovodeća načela iz Priloga uz Preporuku CM/Rec(2014)7 Komiteta ministara o zaštiti uzbunjivača ne utvrđuju redosled prioriteta između različitih kanala za prijavljivanje i obelodanjivanje, nego se u njima samo navodi da će individualne okolnosti svakog pojedinačnog predmeta odrediti koji je najprimereniji kanal (vidi načelo br. 14, stav 40, gore). ESLJP, međutim, smatra da u okolnostima ovog slučaja može biti ostavljeno otvoreno pitanje da li je podnosilac predstavke bio u obavezi da svoje sumnje iznese pred navedenim internim bolničkim instancama.

‒ Motivi podnosioca predstavke za obelodanjivanje sumnji

  1. Kada je reč o motivu podnosioca predstavke da prijavi svoje sumnje da se sprovodi aktivna eutanazija, ESLJP primećuje da domaći sudovi nisu utvrdili da je podnosilac predstavke postupao rukovodeći se ličnim motivima (vidi stav 30, gore). Razmatrajući materijal koji ima pred sobom ESLJP nema razloga da posumnja u to da je podnosilac predstavke, kada je obelodanio svoje sumnje, postupao u uverenju da su te informacije istinite i da je u javnom interesu da ih on otkrije.

‒ Težina kazne

  1. Konačno, kada je reč o težini kazne izrečene podnosiocu predstavke, ESLJP primećuje da je otkaz koji je bez najave uručen podnosiocu predstavke predstavljao najtežu moguću kaznu prema Zakonu o radu (uporedi, takođe, Guja, gore navedeno, stav 95; Heinisch, gore navedeno, stav 91; kao i Langner, gore navedeno, stav 53). Ta kazna nije imala samo negativne posledice po njegovu profesionalnu karijeru nego je dovela do toga da su podnosilac predstavke i njegova porodica bili primorani da napuste Lihtenštajn jer je njemu sledovalo da izgubi boravišnu dozvolu kao strani državljanin bez zaposlenja. Ako se uzme u obzir i medijsko izveštavanje o sumnjama da je bilo eutanazije u Lihtenštajnu, ta kazna je, prema tome, morala da ima izvesno parališuće dejstvo na druge zaposlene u bolnici i u zdravstvenom sektoru u celini – barem kada je reč o direktnom otkrivanju spoljnim telima sumnji u moguće neregularnosti.

(iii) Zaključak

  1. Uzimajući u obzir sve gore navedene razloge ESLJP zaključuje da podnosilac predstavke nije postupao iz nedoličnih motiva. Međutim, on je jednom spoljnom telu izneo sumnju da je počinjeno teško krivično delo, a da prethodno nije proverio da li su sumnje koje je obelodanio - i koje su, kao takve, bile od javnog interesa - same po sebi bile pouzdane i tačne. ESLJP dalje primećuje da su domaći sudovi, uzimajući u obzir kriterijume razrađene u sudskoj praksi ESLJP, naveli relevantne i dovoljne razloge za svoj zaključak po kome je, u takvim okolnostima, otkaz koji je bez najave uručen podnosiocu predstavke bio opravdan s obzirom na štetne posledice tog obelodanjivanja po ugled njegovog poslodavca i ugled drugog člana bolničkog kolektiva. Domaći sudovi su uspostavili pravičnu ravnotežu između potrebe da se zaštiti ugled poslodavca i ugled jednog člana bolničkog kolektiva i njihovih prava, s jedne strane, i potrebe da se zaštiti pravo podnosioca predstavke na slobodu izražavanja, s druge strane.
  2. ESLJP stoga zaključuje da je mešanje u pravo podnosioca predstavke na slobodu izražavanja, naročito njegovo pravo da saopšti informacije, bilo srazmerno legitimnom cilju kome se težilo i stoga neophodno u demokratskom društvu.
  3. Prema tome, nije povređen član 10. Konvencije.

SA SVIH NAVEDENIH RAZLOGA, ESLJP, JEDNOGLASNO,

  1. Proglašava predstavku prihvatljivom;
  2. Utvrđuje da nije bio povređen član 10. Konvencije.

Sačinjeno na engleskom jeziku i dostavljeno u pismenoj formi 16. februara 2021. godine, u skladu sa Pravilom 77. stavovi 2. i 3. Poslovnika Suda.

Stenli Nejsmit

Jon Fridrik Kjelbro

Sekretar

Predsednik

Prevod ove presude je objavljen u okviru zajedničkog programa Evropske unije i Saveta Evrope „Horizontal Facility za Zapadni Balkan i Tursku 2019-2022” i projekta „Sloboda izražavanja i sloboda medija u Srbiji (JUFREX)”. Ovaj nezvanični prevod se objavljuje uz podršku Evropske unije i Saveta Evrope, ali pod isključivom odgovornošću prevodilaca. Izraženi stavovi ne izražavaju nužno mišljenja Evropske unije.

 

 

SECOND SECTION

CASE OF GAWLIK v. LIECHTENSTEIN

(Application no. 23922/19)

JUDGMENT

Art 10 • Freedom of expression • Dismissal of doctor for lodging good faith but unfounded criminal complaint accusing colleague of active euthanasia, without verification to the extent permitted by circumstances • Public interest as to unverified information not outweighing detriment to employer hospital and the accused chief physician • Fair balance struck by domestic courts with due regard to criteria developed in Court’s case-law

STRASBOURG

16 February 2021

FINAL

31/05/2021

This judgment has become final under Article 44 § 2 of the Convention. It may be subject to editorial revision.

In the case of Gawlik v. Liechtenstein, The European Court of Human Rights (Second Section), sitting as a Chamber composed of:

 Jon Fridrik Kjølbro, President,
 Marko Bošnjak,
 Aleš Pejchal,
 Egidijus Kūris,
 Branko Lubarda,
 Carlo Ranzoni,
 Pauliine Koskelo, judges,
and Stanley Naismith, Section Registrar,

Having regard to:

the application (no. 23922/19) against the Principality of Liechtenstein lodged with the Court under Article 34 of the Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms (“the Convention”) by a German national, Mr Lothar Gawlik (“the applicant”), on 25 April 2019;

the decision to give notice of the application to the Liechtenstein Government (“the Government”);

the letter of 3 September 2019 to the Government of Germany informing them of their right to intervene in the proceedings concerning the application under Article 36 § 1 of the Convention and the absence of any indication by the German Government within the time allowed that they wished to exercise that right;

the parties’ observations;

Having deliberated in private on 19 January 2021,

Delivers the following judgment, which was adopted on that date:

INTRODUCTION

1.  The application concerns the dismissal without notice of the applicant, deputy chief physician of the only public hospital in Liechtenstein, after he had voiced suspicions externally, notably by filing a criminal complaint with the Public Prosecutor’s Office, that the chief physician of that hospital had performed active euthanasia on several patients.

THE FACTS

2.  The applicant was born in 1967 and lives in Kassel. He was represented by Mr B. Hopmann, a lawyer practising in Berlin.

3.  The Government were represented by Ms G. Marok-Wachter, Director, of the Office of Justice of the Principality of Liechtenstein.

4.  The facts of the case, as submitted by the parties, may be summarised as follows.

  1. THE EVENTS LEADING TO THE APPLICANT’S DISMISSAL

5.  The applicant is a doctor specialised in general and internal medicine. From 1 June 2013 he was employed as deputy chief physician of the department for internal medicine at the Liechtenstein National Hospital (Liechtensteinisches Landesspital), a registered Liechtenstein public law foundation. He worked under a contract of indefinite duration which could be terminated with six months’ notice. His direct superior was Dr H., chief physician of the said department.

6.  On 9 September 2014 the applicant did some research in the electronic medical files of the hospital. He found information showing that four patients had died in the hospital following the administration of morphine. He concluded from notes made in these files that Dr H., who had treated these patients, had practised active euthanasia.

7.  On the same day the applicant met with the President of the Control Committee of the Liechtenstein Parliament (the “Parliamentary Control Committee”), Mr M., on the latter’s initiative, following several anonymous complaints about deficiencies in quality in the Liechtenstein National Hospital. On that occasion, the applicant voiced suspicions that Dr H. had practised active euthanasia.

8.  On 11 September 2014 the applicant, on Mr M.’s advice, lodged a criminal complaint against Dr H. with the Public Prosecutor’s Office which instituted proceedings against Dr H. on suspicion, inter alia, of killing on request and participation in another person’s suicide.

9.  On 18 September 2014 the police seized the paper medical files of the four patients concerned at the Liechtenstein National Hospital and questioned Dr H.

10.  On 19 September 2014 the applicant, following further research in the hospital’s electronic medical files, informed the Public Prosecutor’s Office that he suspected that Dr H. had practised active euthanasia on six additional patients. He was questioned by the police on the same day. He supported his suspicions by the fact that according to the electronic files, the death of these patients had occurred shortly after the start of the treatment with morphine, that morphine had been given even without an indication that the patients suffered from pain, that the treatment had been called “supportive therapy” or “supportive measures”, and having regard to the medication administered. He stressed that the aim of his statement was to avert damage to patients of the hospital.

11.  At the time of the events, the Liechtenstein National Hospital had a body to which irregularities could be reported anonymously via an online form, the Critical Incident Reporting System (CIRS). While initially Dr H. alone had been the person examining and acting upon such reports, this task had been entrusted to a group of three persons (not including Dr H.) since summer 2014 at the latest. It is unclear when this change in responsibilities was communicated within the hospital. The applicant did not contact this body.

12.  On 19, 22 and 24 September 2014 the vice-president of the hospital’s foundation board drew up three reports on the request of the foundation board regarding the treatment of the ten patients in question. Having examined the patients’ paper files and having questioned Dr H., he concluded that all patients had been in a palliative situation under the WHO’s standards and that there had not been any mistake regarding the morphine administered. He considered that the applicant had failed to take into account the pain or difficulty in breathing of the patients concerned, which had made necessary the treatment in question. If the applicant had read the patients’ paper files, which alone, as had been known at the time, had contained complete information regarding the patients’ condition and treatment and to which he had had access, he would have realised immediately that his suspicions of active euthanasia were clearly unfounded.

13.  On 26 September 2014 the applicant was suspended from office.

14.  On 2 October 2014 the applicant made a written statement setting out his position to the National Hospital on the latter’s request. He explained that he had done some research in the electronic files of several patients who had died in the past weeks following an indication by a doctor working in the hospital that recently there had been an unusual rise in deaths of patients in the hospital. In his view, the ten patients concerned had clearly not been treated lege artis. After thorough reflection, he had decided to inform the Public Prosecutor’s Office in order to protect the patients and the hospital and to comply with his own ethical convictions and the provisions of the Physicians’ Act (Ärztegesetz; see paragraph 36 below). As he was convinced that there had been criminal offences, as he had not expected the matter to be investigated properly within the hospital and in view of the urgency of the situation, he had not contacted an internal body of the hospital prior to lodging a criminal complaint with the Public Prosecutor’s Office.

15.  In a report received by the National Hospital on 15 October 2014 a Swiss external medical expert in palliative medicine commissioned by the Hospital, N., having studied the medical paper files of the patients concerned and having heard Dr H., concluded that no active euthanasia had been practised on the ten patients in question. The expert considered that the patients’ palliative treatment had been necessary and justified as they had been at the end of their lives. They had died as a result of their illnesses and not as a result of their treatment. They had been given morphine in order to treat their pain and difficulty in breathing and not to end their lives. The expert noted that some of the morphine doses prescribed – especially those “without upper limit” – may not have been necessary, but such doses had never been administered in practice.

16.  On 17 October 2014 the director of the National Hospital dismissed the applicant without notice. He considered that owing to the applicant’s severe fault, the relationship of trust with him had been destroyed irretrievably. He argued that the applicant had failed to raise his allegations of active euthanasia and quality flaws with the hospital’s competent internal bodies prior to raising them externally with the President of the Parliamentary Control Committee and with the Public Prosecutor’s Office. The applicant had been obliged to inform Dr H., or at least the director of the hospital or a member of the foundation board with whom he had a normal relationship, of his allegations. Furthermore, the applicant’s allegations of euthanasia had been considered as clearly unfounded by the external expert commissioned by the hospital.

17.  The Liechtenstein newspapers and radio repeatedly reported on the suspicions of active euthanasia at the Liechtenstein National Hospital and the criminal investigations against Dr H. in this respect.

  1. THE OUTCOME OF THE CRIMINAL INVESTIGATION PROCEEDINGS AGAINST DR H. AND AGAINST THE APPLICANT

18.  The investigating judge in the criminal proceedings against Dr H. had also commissioned an external expert practising in Austria, L. In his report dated 30 October 2014, received by the investigating judge on 11 December 2014, the expert, having regard to the medical paper files of the patients in question, came to the conclusion that Dr H. had not practised active euthanasia. The patients had been given morphine only as necessitated by their palliative situation and this treatment had not caused the patients’ death. Doubts regarding such palliative medical treatment and ethical decisions taken in that context could be excluded by a better documentation of the treatment in the future.

19.  On 15 December 2014 the criminal proceedings against Dr H. were discontinued.

20.  On 15 December 2016 criminal proceedings instituted against the applicant for having deliberately cast wrong suspicions of a criminal offence on another person by his allegations that Dr H. had practised active euthanasia were equally discontinued.

  1. THE PROCEEDINGS BEFORE THE DOMESTIC COURTS
    1. Proceedings before the Regional Court

21.  On 28 November 2014 the applicant brought an action against the Liechtenstein National Hospital for payment of some 600,000 Swiss francs (CHF) in compensation for the loss of salary and further pecuniary and nonpecuniary damage. He claimed that his dismissal without notice had been unlawful. There had been no important reason for his dismissal as lodging a criminal complaint against Dr H. had been justified in view of the concrete suspicions of active euthanasia and the gravity of the offence concerned.

22.  On 29 August 2017 the Regional Court dismissed the applicant’s action. It found that the applicant’s dismissal without notice had been justified under Article 1173a § 53 (1) and (2) of the Civil Code (see paragraph 35 below). The court considered, in essence, that there had been an important reason for the employing hospital to terminate the employment contract. As the applicant had failed to sufficiently verify his unfounded suspicions of active euthanasia in the patients’ medical paper files and to signal his suspicions within the hospital prior to informing external bodies thereof, the continuation of the employment relationship by the hospital could no longer be expected in good faith.

  1. Proceedings before the Court of Appeal

23.  On 10 January 2018 the Court of Appeal, allowing an appeal lodged by the applicant, quashed the Regional Court’s judgment. It ordered the defendant hospital to pay the applicant CHF 125,000 in salary arrears and remitted the remainder of the case to the Regional Court for a fresh consideration of the applicant’s compensation claims. The Court of Appeal found that the applicant’s dismissal without notice had not been justified. The disclosure of irregularities to third persons was covered by the right to freedom of expression and could justify a dismissal only if it was coupled with a serious breach of the duty of loyalty. However, there was no such serious breach in the present case.

24.  The Court of Appeal argued that the institution of proceedings against Dr H. by the Public Prosecutor’s Office confirmed that the applicant’s suspicions had not been unfounded. In view of the severity of the offence at issue, contacting external bodies such as the Parliamentary Control Committee or the Public Prosecutor’s Office, which were both under a duty of confidentiality, had not been disproportionate. The fact that the applicant had reported directly to the Public Prosecutor’s Office did not raise an issue in this respect. The court further agreed with the applicant that in the circumstances of the case, reporting the issue to Dr H. in the context of the internal mechanism to report irregularities had not been a suitable approach.

  1. Proceedings before the Supreme Court

25.  On 4 May 2018 the Supreme Court, allowing the defendant hospital’s appeal on points of law, quashed the Court of Appeal’s judgment. It dismissed the applicant’s claim for payment of CHF 125,000 in salary arrears in a partial judgment and remitted the remainder of the case to the Court of Appeal in a partial decision for it to dismiss the applicant’s action in that regard.

26.  The Supreme Court considered that the applicant’s dismissal without notice had been lawful. It stressed that the applicant, a senior employee, had only consulted the electronic medical files, which he had known to be incomplete, although he could have consulted the paper files at any moment. If he had done so, he would have recognised immediately that his suspicions were clearly unfounded. He had thus failed to verify his serious and unjustified allegations before disclosing them to third persons and before lodging a criminal complaint. This conduct amounted to a serious breach of trust in relation to his employer which justified his dismissal without notice.

  1. Proceedings before the Constitutional Court

27.  On 4 June 2018 the applicant lodged a complaint with the Constitutional Court against the partial judgment and partial decision of the Supreme Court. He argued that his dismissal had breached, in particular, his right to freedom of expression under the Constitution and Article 10 of the Convention. Reporting his suspicions of active euthanasia to external bodies had been justified whistle-blowing.

28.  On 3 September 2018 the Constitutional Court found that the applicant’s constitutional complaint was admissible as the Supreme Court had taken a final stance on the applicant’s action, but dismissed the complaint on the merits (file no. StGH 2018/74).

29.  The right to freedom of expression applied in the relationship between the applicant and the Liechtenstein National Hospital. While the hospital was a State institution, the applicant’s dismissal was not an act of public authority, but was governed by private law. The right to freedom of expression nevertheless applied indirectly in their relationship (indirekte Drittwirkung).

30.  The Constitutional Court accepted that the applicant regarded himself as a whistle-blower. Having regard to the criteria developed, inter alia, by the European Court of Human Rights in the case of Heinisch v. Germany (no. 28274/08, ECHR 2011 (extracts)) on freedom of expression in the context of whistle-blowing, the Constitutional Court found that the applicant’s right to freedom of expression had not been violated by his dismissal without notice. It recognised that there was a considerable public interest in medical treatment which was in accordance with the state of the art in a public hospital. Moreover, the civil courts had not found that the applicant had acted out of personal motives.

31.  The Constitutional Court noted, however, that the applicant had failed to test his suspicions regarding the practice of active euthanasia arising from the electronic medical files by verifying the paper files of the patients concerned. Had he done so, he would have realised immediately that his suspicions – which could be considered comprehensible having regard to the electronic files alone – were clearly unfounded. In the light of the gravity of the allegations and the consequences for all concerned by them in the event that these allegations became public, the applicant had been obliged to proceed to such verification, even more as he had known that the electronic files had been incomplete. The applicant had therefore acted irresponsibly. Therefore, his right to freedom of expression had not been breached.

32.  The Constitutional Court, just as the Supreme Court, could thus leave open whether the applicant, prior to raising his allegations externally, should have attempted to raise them internally, notably with the director of the hospital.

33.  The judgment was served on the applicant’s counsel on 7 November 2018.

RELEVANT LEGAL FRAMEWORK AND PRACTICE

  1. RELEVANT DOMESTIC LAW
    1. Provisions of the Civil Code

34.  Article 1173a of the Civil Code (Allgemeines bürgerliches Gesetzbuch) lays down rules on employment contracts. Paragraph 4 of that Article, in so far as relevant, provides:

“(1)  The employee must carry out the work entrusted to him diligently and must respect the employer’s legitimate interests loyally.”

35.  Article 1173a § 53 of the Civil Code contains rules on the termination of employment contracts without notice for important reasons. In so far as relevant, it provides:

“(1)  For important reasons, both the employer and the employee may terminate an employment relationship at any time without notice; ...

(2)  An important reason exists, in particular, where, in the circumstances, a continuation of the employment relationship cannot be expected any longer in good faith from the party terminating the relationship.”

  1. Provision of the Physicians’ Act

36.  The Physicians’ Act (Ärztegesetz) of 22 October 2003 lays down rules on physicians’ exercise of their profession. Article 20 of that Act, on notification duties, in so far as relevant, provides:

“(1)  Physicians are obliged to notify the Office of Public Health (Amt  für  Gesundheit) or directly the Public Health Service (amtsärztlicher Dienst) of findings made in the exercise of their profession which give rise to suspicions that a criminal offence resulted in a person’s death or serious bodily injury ...”

  1. RELEVANT INTERNATIONAL LAW AND PRACTICE
    1. Resolution 1729 (2010) of the Parliamentary Assembly of the Council of Europe on the protection of “whistle-blowers”

37.  In its Resolution 1729 (2010) on the protection of “whistle-blowers”, adopted on 29 April 2010, the Parliamentary Assembly of the Council of Europe (PACE) stressed the importance of “whistle-blowing” – concerned individuals sounding an alarm in order to stop wrongdoings that place fellow human beings at risk – notably as an opportunity to strengthen accountability in both the public and private sectors (see point 1 of the Resolution). It invited all member States to review their legislation concerning the protection of whistle-blowers, keeping in mind the following guiding principles:

“(...)

6.1.1.  the definition of protected disclosures shall include all bona fide warnings against various types of unlawful acts, including all serious human rights violations which affect or threaten the life, health, liberty and any other legitimate interests of individuals as subjects of public administration or taxpayers, or as shareholders, employees or customers of private companies;

6.1.2.  the legislation should therefore cover both public and private sector whistleblowers ..., and

6.1.3.  it should codify relevant issues in the following areas of law:

6.1.3.1. employment law – in particular protection against unfair dismissals and other forms of employment-related retaliation; ...

(...)

6.2.2.  This legislation should protect anyone who, in good faith, makes use of existing internal whistle-blowing channels from any form of retaliation (unfair dismissal, harassment or any other punitive or discriminatory treatment).

6.2.3.  Where internal channels either do not exist, have not functioned properly or could reasonably be expected not to function properly given the nature of the problem raised by the whistle-blower, external whistle-blowing, including through the media, should likewise be protected.

6.2.4.  Any whistle-blower shall be considered as having acted in good faith provided he or she had reasonable grounds to believe that the information disclosed was true, even if it later turns out that this was not the case, and provided he or she did not pursue any unlawful or unethical objectives.”

38.  The above guidelines were also referred to in the Parliamentary Assembly’s related Recommendation 1916 (2010) adopted on the same day, recommending, inter alia, that the Committee of Ministers draw up a set of guidelines for the protection of whistle-blowers (point 2.1).

  1. Recommendation CM/Rec(2014)7 of the Committee of Ministers of the Council of Europe on the protection of whistleblowers

39.  On 30 April 2014, at the 1198th meeting of the Ministers’ Deputies, the Committee of Ministers of the Council of Europe adopted Recommendation CM/Rec(2014)7 to member States on the protection of whistleblowers. The Committee of Ministers took note, in particular, of Resolution 1729 (2010) of the Parliamentary Assembly (see paragraph 37 above). It recommended that member States have in place a normative, institutional and judicial framework to protect individuals who, in the context of their work-based relationship, report or disclose information on threats or harm to the public interest. The appendix to the Recommendation sets out a series of principles to guide member States in the protection of such “whistleblowers”.

40.  The Appendix to Recommendation CM/Rec(2014)7 provides, in particular:

IV. Channels for reporting and disclosures

(...)

13.  Clear channels should be put in place for public interest reporting and disclosures and recourse to them should be facilitated through appropriate measures.

14.  The channels for reporting and disclosures comprise:

– reports within an organisation or enterprise (including to persons designated to receive reports in confidence);

– reports to relevant public regulatory bodies, law enforcement agencies and supervisory bodies;

– disclosures to the public, for example to a journalist or a member of parliament.

The individual circumstances of each case will determine the most appropriate channel.”

(...)

VII. Protection against retaliation

21.  Whistleblowers should be protected against retaliation of any form, whether directly or indirectly, by their employer and by persons working for or acting on behalf of the employer. Forms of such retaliation might include dismissal, suspension, demotion, loss of promotion opportunities, punitive transfers and reductions in or deductions of wages, harassment or other punitive or discriminatory treatment.

22.  Protection should not be lost solely on the basis that the individual making the report or disclosure was mistaken as to its import or that the perceived threat to the public interest has not materialised, provided he or she had reasonable grounds to believe in its accuracy.

(...)

24.  Where an employer has put in place an internal reporting system, and the whistleblower has made a disclosure to the public without resorting to the system, this may be taken into consideration when deciding on the remedies or level of protection to afford to the whistleblower.”

  1. Further Council of Europe texts and other international instruments

41.  The Parliamentary Assembly recalled its Resolution 1729 (2010) in subsequent texts on whistle-blowing, notably in Resolution 2060 (2015) and Recommendation 2073 (2015) on improving the protection of whistleblowers, both adopted by the Parliamentary Assembly on 23 June 2015, and in Resolution 2300 (2019) and Recommendation 2162 (2019) on improving the protection of whistle-blowers all over Europe, both adopted on 1 October 2019.

42.  Further Council of Europe and other international instruments relevant in this field are referred to in Heinisch (cited above, §§ 38-40).

THE LAW

ALLEGED VIOLATION OF ARTICLE 10 OF THE CONVENTION

43.  The applicant complained that his dismissal without notice from the National Hospital on account of the fact that he had lodged a criminal complaint for active euthanasia had breached his right to freedom of expression as provided in Article 10 of the Convention, which, in so far as relevant, reads as follows:

“1.  Everyone has the right to freedom of expression. This right shall include freedom to hold opinions and to receive and impart information and ideas without interference by public authority and regardless of frontiers. (...)

2.  The exercise of these freedoms, since it carries with it duties and responsibilities, may be subject to such formalities, conditions, restrictions or penalties as are prescribed by law and are necessary in a democratic society, in the interests of national security, territorial integrity or public safety, for the prevention of disorder or crime, for the protection of health or morals, for the protection of the reputation or rights of others, for preventing the disclosure of information received in confidence, or for maintaining the authority and impartiality of the judiciary.”

44.  The Government contested that view.

  1. Admissibility

45.  The Court notes that the application is neither manifestly ill-founded nor inadmissible on any other grounds listed in Article 35 of the Convention. It must therefore be declared admissible.

  1. Merits
    1. Whether there was an interference

46.  In the applicant’s submission, his dismissal without notice after he had raised suspicions externally that active euthanasia had been practised in the National Hospital constituted an interference with his right to freedom of expression under Article 10 of the Convention. The Government agreed that the dismissal had interfered with Article 10.

47.  The Court reiterates that the protection of Article 10 extends to the workplace in general (see Heinisch v. Germany, no. 28274/08, § 44, ECHR 2011 (extracts) with further references; Matúz v. Hungary, no. 73571/10, § 26, 21 October 2014; and Langner v. Germany, no. 14464/11, § 39, 17 September 2015). In cases concerning freedom of expression of employees in State-owned or State-controlled companies or bodies, it recalled that Article 10 applied not only to employment relationships governed by public law, but also to those under private law. In addition, in certain cases, the State had a positive obligation to protect the right to freedom of expression even in the sphere of relations between individuals (see Fuentes Bobo v. Spain, no. 39293/98, § 38, 29 February 2000; Heinisch, cited above, § 44; and Matúz, cited above, § 26).

48.  The Court notes that, on account of his statements regarding active euthanasia, the applicant was dismissed as a physician by the Liechtenstein National Hospital, a public law foundation; his employment relationship was governed by private law. The dismissal was subsequently endorsed, in particular, by the Liechtenstein Constitutional Court. The Court considers that in these circumstances, the measure in question constituted an interference by a State authority with the applicant’s right to freedom of expression as guaranteed by Article 10 § 1 of the Convention (compare also Fuentes Bobo, cited above, § 38; Heinisch, cited above, § 45; and Matúz, cited above, § 27, in all of which the dismissal of an employee in a Stateowned or controlled company whose employment relationship was governed by private law was addressed from the standpoint of an interference with the respective employee’s rights).

  1. Whether the interference was justified

49.  Such interference will constitute a breach of Article 10 unless it is “prescribed by law”, pursues a legitimate aim under its paragraph 2 and is “necessary in a democratic society” for the achievement of such aim.

(a)  Interference “prescribed by law”

50.  The Court observes that the applicant’s dismissal was based on Article 1173a § 53 of the Civil Code (see paragraphs 22 and 35 above), which authorises the termination of employment contracts without notice for important reasons. It was thus “prescribed by law” for the purposes of Article 10 § 2. This is indeed uncontested by the parties.

(b)  Legitimate aim

51.  The Court notes that there was no dispute between the parties, and the Court agrees, that the interference pursued the legitimate aims of protecting the reputation and rights of others. It served to protect both the business reputation and interests of the employing National Hospital, including its interest in a professional work relationship based on mutual trust, and the reputation of the hospital’s chief physician who was concerned by the applicant’s allegations of euthanasia (compare also Steel and Morris v. the United Kingdom, no. 68416/01, § 94, ECHR 2005II; Heinisch, cited above, § 49, and Langner, cited above, § 40).

(c)  Necessity of the interference in a democratic society

(i)     The parties’ submissions

(α)    The applicant

52.  In the applicant’s submission, his dismissal without notice had been disproportionate and thus not justified. He stressed, first, that the information given by him to the Public Prosecutor’s Office regarding suspicions of active euthanasia on seriously ill and defenceless patients had undoubtedly been of considerable public interest.

53.  The applicant further took the view that he had verified sufficiently that the information he disclosed was accurate and reliable. He contested, in particular, that it would clearly have resulted from the paper version of the medical files of the patients concerned that his suspicions had been unfounded. Both the hospital and the investigating judge considered it necessary to consult an external expert on the question of whether there had been active euthanasia and one of the experts had found that there had been an insufficient documentation of the treatment in these files. Moreover, his employer would have noticed research in the paper files.

54.  The public interest in a democratic society to be informed of potential irregularities in the treatment in a public hospital outweighed the hospital’s business interests. The allegations contained in the criminal complaint lodged by him with the Public Prosecutor’s Office had been detrimental to the National Hospital, but it had been the hospital itself which had informed the media and public thereof.

55.  Moreover, the applicant argued that there had not been any effective internal channels for making the disclosure. He had not been obliged to report his suspicions to his superior, Dr H., who was directly concerned by them, as this would have resulted in his immediate dismissal. The director of the hospital was part of the hospital’s management, together with Dr H. The hospital’s foundation board, for its part, had not been responsible for employees’ complaints of this kind. Likewise, he had not been obliged to turn to the hospital’s internal complaint mechanism CIRS as he had not been informed that at the relevant time, it was no longer Dr H. himself who was responsible for dealing with the complaints received. Therefore, the only way to ensure effective investigations in the present case had been to contact an external body, the Public Prosecutor’s Office, which had been independent of internal personal links and – just like the Parliamentary Control Committee – under a duty of confidentiality. Moreover, owing to the gravity of the suspicions, the fact that several patients had died shortly after the start of their morphine treatment and his position of deputy head of department potentially exposing him to criminal liability himself, it had been urgent to act.

56.  The applicant stressed that he had been fully convinced that, having regard to the information contained in the electronic files which he considered to contain sufficient information, that there had been active euthanasia. He had therefore disclosed the information in good faith.

57.  The applicant finally submitted that his dismissal without notice, being the harshest sanction under labour law, had also had the consequence that he had had to leave Liechtenstein with his family as he was to lose his residence permit as a result. Furthermore, he had had serious difficulties in finding new employment afterwards. This had a chilling effect on other hospital employees, discouraging them from disclosing irregularities.

(β)     The Government

58.  In the Government’s view, the interference with the applicant’s right to freedom of expression had been justified as it had been necessary to protect the reputation and the rights of the employing hospital and of the accused chief physician. The Government accepted that there was in principle an interest of the hospital’s patients in the protection of their life and limb and also, generally, a public interest in information on whether the treatment in a public hospital was in accordance with the rules of the medical profession. However, it had to be taken into account in the present case that the applicant’s allegations had been frivolous and unfounded.

59.  The Government further submitted that, as had been confirmed by the domestic courts, the applicant had failed to verify in the paper medical files of the patients concerned that the information he had disclosed on the basis of elements discovered in the electronic files, which he knew to be incomplete, was accurate and reliable. The applicant had been able to do so at any time and would then have realised that his suspicions of active euthanasia were unfounded.

60.  The public interest in having the information in question revealed did not outweigh the interest of the applicant’s employer and of the chief physician concerned in the protection of their business and personal reputation, damaged as a result of the applicant’s serious and unjustified allegations.

61.  Several effective alternative channels for making the disclosure, obtaining an internal clarification of the allegations rapidly and remedying the alleged wrongdoing, would have been available to the applicant. He could have informed the director or a member of the foundation board of the hospital. As had been demonstrated by the investigations done following the disclosure of the allegations by the applicant, there was nothing to indicate that they would not have investigated the allegations properly. Alternatively, the applicant could have complained anonymously via the Hospital’s Critical Incident Reporting System (CIRS). The filing of the criminal complaint against Dr H. had disregarded the internal official channel of reporting irregularities.

62.  The fact that the applicant had neither verified his suspicions nor contacted an internal body first also showed that he had not acted in good faith.

63.  The dismissal without notice of the applicant in these circumstances did not have a chilling effect on other employees of the hospital or in the health sector more generally. The employer’s immediate investigations following the disclosure of the information by the applicant rather encouraged these persons to contact internal bodies regarding suspicions of irregularities first.

(ii)   The Court’s assessment

(α)    Relevant principles

64.  The general principles for the assessment of whether an interference with the right to freedom of expression was “necessary in a democratic society” have been set out in numerous judgments (see, inter aliaSteel  and  Morris, cited above, § 87; Guja v. Moldova [GC], no. 14277/04, § 69, ECHR 2008; and Heinisch, cited above, § 62). In essence, the Court’s task is not to take the place of the competent national authorities but rather to review under Article 10 the decisions they delivered pursuant to their power of appreciation. It has to determine whether the interference complained of was ‘proportionate to the legitimate aim pursued’ and whether the reasons adduced by the national authorities to justify it are ‘relevant and sufficient’. In doing so, the Court has to satisfy itself that the national authorities applied standards which were in conformity with the principles embodied in Article 10 and, moreover, that they relied on an acceptable assessment of the relevant facts.

65.  As regards the application of Article 10 of the Convention to the workplace, the Court has held that the signalling by an employee in the public sector of illegal conduct or wrongdoing in the workplace should, in certain circumstances, enjoy protection. This may be called for in particular where the employee concerned is the only person, or part of a small category of persons, aware of what is happening at work and is thus best placed to act in the public interest by alerting the employer or the public at large (see Guja, cited above, § 72; Marchenko v. Ukraine, no. 4063/04, § 46, 19 February 2009; and Langner, cited above, § 44). The Court is at the same time mindful that employees owe to their employer a duty of loyalty, reserve and discretion (see, for example, Guja, cited above, § 70; Marchenko, cited above, § 45; Heinisch, cited above, § 64; and Matúz, cited above, § 32).

66.  When assessing, in this context, the proportionality of the interference with an employee’s right to freedom of expression in relation to the legitimate aim pursued, the Court, in its case-law (see, in particular, Guja, cited above, §§ 73-78; Heinisch, cited above, §§ 64-70; Bucur and Toma v. Romania, no. 40238/02, § 93, 8 January 2013; and Matúz, cited above, § 34), has had regard to the following six criteria.

67.  In the first place, particular attention shall be paid to the public interest involved in the disclosed information. There is little scope under Article 10 § 2 of the Convention for restrictions on debate on questions of public interest (see, among other authorities, Sürek v. Turkey (no. 1) [GC], no. 26682/95, § 61, ECHR 1999IV; and Stoll v. Switzerland [GC], no.  69698/01, § 106, ECHR 2007V).

68.  The second factor relevant in this balancing exercise is the authenticity of the information disclosed. The Court reiterates in this context that freedom of expression carries with it duties and responsibilities and any person who chooses to disclose information must carefully verify, to the extent permitted by the circumstances, that it is accurate and reliable – in particular if the person concerned owes a duty of discretion and loyalty to his or her employer and there is question of attacking the reputation of private individuals (see Handyside v. the United Kingdom, 7 December 1976, § 49, Series A no. 24; and Bladet Tromsø and Stensaas v. Norway [GC], no. 21980/93, § 65, ECHR 1999III).

69.  Third, on the other side of the scales, the Court must weigh the damage, if any, suffered by the employer as a result of the disclosure in question and assess whether such damage outweighed the interest of the public in having the information revealed (see Guja, cited above, § 76).

70.  Fourth, the Court needs to determine whether, in the light of the duty of discretion owed by an employee towards his or her employer, the information was made public as a last resort, following disclosure to a superior or other competent body (see Matúz, cited above, § 34) unless it is clearly impracticable to disclose the information to a superior or other competent authority (see Marchenko, cited above, § 46). The Court must take into account in this context whether any other effective means of remedying the wrongdoing which the employee intended to uncover were available to him or her (see Marchenko, cited above, § 46).

71.  Fifth, the motive behind the actions of the reporting employee is another determining factor in deciding whether a particular disclosure should be protected or not. For instance, an act motivated by a personal grievance or personal antagonism or the expectation of personal advantage, including pecuniary gain, would not justify a particularly strong level of protection (see Kudeshkina v. Russia, no. 29492/05, § 95, 26 February 2009). It is important to establish that, in making the disclosure, the individual acted in good faith and in the belief that the information was true, that it was in the public interest to disclose it and that no other, more discreet means of remedying the wrongdoing was available to him or her (see Guja, cited above, § 77).

72.  Lastly, in connection with the review of the proportionality of the interference in relation to the legitimate aim pursued, a careful analysis of the severity of the sanction, in particular the penalty imposed on the employee and its consequences, is required (see Fuentes Bobo, cited above, § 49).

(β)     Application of these principles to the present case

   Public interest in the disclosed information

73.  In determining whether, in the light of the above principles, the dismissal without notice of the applicant was “necessary in a democratic society” in the circumstances of the present case, the Court notes at the outset that the Constitutional Court, in its assessment of the applicant’s complaint, had regard to the above-mentioned criteria developed in the Court’s case-law (see paragraphs 30-32 above). In reviewing, under Article 10, the domestic court’s decision, the Court observes that the Constitutional Court recognised that there was considerable public interest in medical treatment in a public hospital which was in accordance with the state of the art. The Court considers that the information disclosed by the applicant, namely the suspicion that a chief physician currently working at the Liechtenstein National Hospital had repeatedly practised active euthanasia, concerned suspicions of the commission of serious offences, namely the killing of several vulnerable and defenceless patients, in a public hospital, as well as a risk of repetition of such offences. It agrees that this information was as such of considerable public interest.

   Authenticity / veracity of the information disclosed

74.  As regards the authenticity, in the sense of veracity, of the information disclosed by the applicant, the Court cannot but note, however, that the Supreme Court and the Constitutional Court, in particular, found that the suspicions of active euthanasia which the applicant had reported to the Public Prosecutor’s Office had been clearly unfounded. The Court observes that the assessment that no active euthanasia had been practised was shared, in particular, by the two external medical experts, N. and L., who had been asked by the Liechtenstein National Hospital and the Public Prosecutor’s Office respectively to examine this question on the basis of the medical paper files (see paragraphs 15 and 18 above). While the Court does not overlook that the applicant contested that his suspicions were clearly unfounded, it cannot but note that he did not consult all patients’ paper files. Despite the fact that expert L. saw some room for improvement in the documentation in these files, both external experts concluded without any reservations that the patients in question had received necessary and justified palliative treatment. The domestic courts, in finding on the basis of these reports that the information disclosed by the applicant was clearly wrong and thus did not have a sufficient factual basis, therefore relied on an acceptable assessment of the relevant facts.

75.  The Court would stress that information disclosed by whistleblowers may also be covered by the right to freedom of expression under certain circumstances where the information in question subsequently proved wrong or could not be proven correct. It recalls, in particular, that it cannot reasonably be expected of a person having lodged a criminal complaint in good faith to anticipate whether the investigations will lead to an indictment or will be discontinued (see Heinisch, cited above, § 80). However, in these circumstances the person concerned must have complied with the duty to carefully verify, to the extent permitted by the circumstances, that the information is accurate and reliable (compare Guja, cited above, § 75, and Heinisch, cited above, § 67).

76.  The Court observes that the guiding principles developed by the PACE in its Resolution 1729 (2010) on the protection of “whistle-blowers” reflect the same approach, stating that “[a]ny whistle-blower shall be considered as having acted in good faith provided he or she had reasonable grounds to believe that the information disclosed was true, even if it later turns out that this was not the case ...” (see point 6.2.4., cited in paragraph 37 above, and compare, mutatis mutandisHeinisch, ibid., and Bucur and Toma, cited above, § 107). Likewise, the guiding principles in the Appendix to Recommendation CM/Rec(2014)7 on the protection of whistle-blowers provide that “[p]rotection should not be lost solely on the basis that the individual making the report or disclosure was mistaken as to its import or that the perceived threat to the public interest has not materialised, provided he or she had reasonable grounds to believe in its accuracy” (principle no. 22, cited in paragraph 40 above).

77.  In the present case, the applicant, as stressed also by the Supreme Court and the Constitutional Court (see paragraphs 26 and 31 above), based his allegations of active euthanasia only on the information available in the electronic medical files which, as he had known as a doctor practising in the National Hospital, did not contain complete information on the patients’ state of health. Comprehensive information in this respect was only available in the paper medical files which the applicant, however, did not consult. As the Supreme Court and the Constitutional Court determined, had he done so, he would have recognised immediately that his suspicions were clearly unfounded and he had therefore acted irresponsibly (see paragraphs 26 and 31 above). By reason of the duties and responsibilities inherent in the exercise of the freedom of expression (see paragraph 68 above), the safeguard afforded by Article 10 to whistle-blowers is subject to the proviso that they acted in order to disclose information that is accurate and reliable and in accordance with professional ethics (compare, mutatis mutandis, Medžlis Islamske Zajednice Brčko and Others v. Bosnia and Herzegovina [GC], no. 17224/11, §§ 87 and 109, 27 June 2017). This applies, in particular, if the person concerned, like the applicant in the present case as deputy chief physician and thus a high-ranking and highly qualified employee, owes a duty of loyalty and discretion to his or her employer.

78.  The Court does not lose sight of the fact that the applicant, in the light of the interpretation he had made of the information in the electronic files, namely that active euthanasia had repeatedly been practised in the hospital and might continue being practised, must have concluded that it was very urgent to act in order to stop that practice. However, given that, as had been found by the domestic courts (see, in particular, paragraph 26 above), the applicant as a deputy chief physician, could have consulted the paper files at any moment, the Court considers that this verification would not have been very time-consuming. Having regard to the gravity of an allegation of active euthanasia the Court therefore agrees with the domestic courts’ finding that the applicant was obliged to, but failed to proceed to such a verification (compare also, mutatis mutandisMedžlis Islamske Zajednice Brčko and Others, cited above, § 115). He did not, therefore, carefully verify, to the extent permitted by the circumstances, that the information he disclosed was accurate and reliable.

   Detriment to the employer

79.  As for the damage suffered notably by the employer as a result of the disclosure in question, the Court considers that the allegation of active euthanasia having been practised at a State-run hospital was certainly prejudicial to the employing hospital’s business reputation and interests and to the public confidence in the provision of medical treatment in accordance with the state of the art in the only public hospital in Liechtenstein. It was further prejudicial to the personal and professional reputation of another staff member of that hospital, namely the chief physician concerned by the allegations. The Court observes in this context that the applicant initially did not voice his allegations in public, but disclosed them by lodging a criminal complaint, in particular, to the Public Prosecutor’s Office, which was under a duty of confidentiality (see paragraph 24 above). However, following the ensuing investigations including the seizure of the medical files at the National Hospital, the applicant’s allegations became known to a larger public and were – quite predictably, given the gravity of the allegations – repeatedly discussed in the Liechtenstein media which risked increasing their prejudicial effect.

80.  As shown above, there was as such a public interest in the revelation of information on suspicions of repeatedly practised active euthanasia in a public hospital. However, in the present case, in which the wellfoundedness of that suspicion had not been sufficiently verified prior to its disclosure, the public interest in receiving such information cannot outweigh the employer’s and chief physician’s interest in the protection of their reputation.

   Existence of alternative channels for making the disclosure

81.  As for the question whether the information in question was revealed to an external body as a last resort, the Court observes that both the Supreme Court and the Constitutional Court left open the question whether the applicant, prior to raising his suspicions externally, should have attempted to raise them internally (see paragraph 32 above). The Court, having regard to the circumstances of the case, the gravity of the acts at issue and its case-law (compare, in particular, Bucur and Toma, cited above, § 97), finds that the applicant could not be expected to first raise his suspicions with his superior Dr H., who was directly concerned by them. As for the internal reporting channel, the CIRS, the Court notes that it has not been shown that it had been communicated within the hospital that anonymous reports of irregularities via that system were no longer handled by Dr H. alone (see paragraph 11 above). Therefore, the applicant could legitimately proceed on the assumption that redress could not be obtained in this way either.

82.  It remains to be determined whether the applicant should have raised his suspicions either with a member of the hospital’s foundation board or with the hospital’s director prior to lodging a criminal complaint. The Court notes that, in view of the normal professional relationship between the applicant and these bodies and the availability of medical expertise within the hospital, these instances appear to be effective alternative channels for disclosure, with the potential to remedy any irregularities rapidly. However, the Court does not overlook either that the offences which the applicant suspected his direct superior of were serious and that there was a possibility that he might himself be held liable in case of a failure to report such offences. It further takes note of the fact that the guiding principles in the Appendix to the Committee of Ministers’ Recommendation CM/Rec(2014)7 on the protection of whistle-blowers do not establish an order of priority between the different channels of reporting and disclosure, stating that the individual circumstances of each case will determine the most appropriate channel (see principle no. 14, at paragraph 40 above). The Court considers, however, that in the circumstances of the case it can leave open the question whether the applicant was obliged to raise his suspicions with the said internal instances of the hospital.

   Applicant’s motives for the disclosure

83.  As to the applicant’s motive for reporting his suspicions of active euthanasia, the Court observes that the domestic courts did not find that the applicant had acted out of personal motives (see paragraph 30 above). Having regard to the material before it, the Court does not have reasons to doubt that the applicant, in making the disclosure, acted in the belief that the information was true and that it was in the public interest to disclose it.

   Severity of the sanction

84.  Finally, as regards the severity of the sanction imposed on the applicant, the Court observes that the applicant’s dismissal without notice constituted the heaviest sanction possible under labour law (compare also Guja, cited above, § 95; Heinisch, cited above, § 91; and Langner, cited above, § 53). This sanction not only had negative repercussions on his professional career, it also led to the applicant and his family having to leave Liechtenstein as he was to lose his residence permit as a foreign national without employment. Having regard also to the media coverage regarding the suspicions of euthanasia in Liechtenstein, the sanction therefore must have had a certain chilling effect on other employees in the hospital and the health sector in general – at least as regards the direct disclosure to external bodies of suspicions of irregularities.

(iii)  Conclusion

85.  Having regard to the foregoing considerations, the Court concludes that the applicant did not act with improper motives. However, he raised suspicions of a serious offence with an external body without having carefully verified that the information he disclosed, which was as such of public interest, was accurate and reliable. The Court further observes that the domestic courts, having regard to the criteria developed in the Court’s case-law, adduced relevant and sufficient reasons for their finding that, in these circumstances, the applicant’s dismissal without notice, having regard to the prejudicial effect of the disclosure on the employer’s and the other staff member’s reputation, was justified. They struck a fair balance between the need to protect the employer’s and the staff member’s reputation and rights on the one hand and the need to protect the applicant’s right to freedom of expression on the other.

86.  The Court therefore concludes that the interference with the applicant’s right to freedom of expression, in particular his right to impart information, was proportionate to the legitimate aim pursued and thus necessary in a democratic society.

87.  There has accordingly been no violation of Article 10 of the Convention.

FOR THESE REASONS, THE COURT, UNANIMOUSLY,

  1. Declares the application admissible;
  2. Holds that there has been no violation of Article 10 of the Convention.

Done in English, and notified in writing on 16 February 2021, pursuant to Rule 77 §§ 2 and 3 of the Rules of Court.

Stanley Naismith               Jon Fridrik Kjølbro
 Registrar                           President

Copyright © 2021 Pravosudna akademija, Srbija